Blog o historii sztuki użytkowej
Salon antyków


Katowice ul. Mikołowska 45

Tel. 508 355 125

no images were found

Polska fabryka fajansu w Pacykowie na terenie obecnej Ukrainy

                     Fabryka w Pacykowie działająca zaledwie trzy dekady ubiegłego stulecia, pozostawiła po sobie wyroby cenione na rynku sztuki po dzień dzisiejszy. Niestety w literaturze fachowej informacje dotyczące Pacykowa są w znacznej mierze ograniczone.

                   

                     Za powszechnie przyjętą datę powstania Fabryki Fajansu we wsi Pacyków uważa się rok 1912, a za jej koniec wrzesień 1939 roku. Za sprawą Alexandra Rogala-Lewickiego – właściciela sklepu z fajansem i porcelaną, we wsi Pacyków, w województwie stanisławowskim została założona Erste Galizische Terrakota und fayence Fabrik. Nazwy Pierwsza Galicyjska Fabryka Artystycznych Fajansów i Terrakoty Pacyków po raz pierwszy użyto w 1918 roku dla katalogu jej wyrobów. Czynnikami powstania fabryki w tym, a nie w innym miejscu były wieloletnie bogate tradycje garncarskie, bliskość do wody, do rzeki Bystrzycy. Powyżej wspomniana wytwórnia fajansu istniała tylko dwadzieścia siedem lat, a już w 1922 jej wyroby porównywano do wyrobów z Miśni, Kopenhagi i Sevres.

                 

                        Dzieła wystawiano na Targach w Poznaniu , we własnym pawilonie na Targach Wschodnich we Lwowie (rys.1), w Lipsku (1913) i w Wiedniu, a także w Kijowie (1913). Uważa się, że wystawy z roku 1913 otworzyły drzwi do rynku europejskiego. W ostatnim roku istnienia wyroby z Pacykowa były wystawiane na Światowej Wystawie w Nowym Jorku. Odtworzono tam wzorcownię wyrobów fabryki przy firmie Lesset et.Co. Już po zakończeniu pierwszej wojny światowej wyroby eksportowano do Północnej i Południowej Ameryki, Wielkiej Brytanii, Niemiec, Francji ,Rumunii, Jugosławii oraz do Chin. Wysoka jakość i niska cenna były przyczyną tak obfitego eksportu. Dzieła były ogólnodostępne w sklepach Warszawy, Łodzi oraz Krakowa.

 

 

 

pawilion-pacykow-we-lwowie

                                                                 Rys. 1 Własny pawilon wyrobów we Lwowie

  Źródło: http://cresoviana.blogspot.com/2013/02/pacykow-fabryka-fajansow-i-terakoty-lwow-miedzynarodowe-targi-wschodnie [online, 03.11.2016]

                        W trakcie pierwszej wojny światowej fabryka uległa zniszczeniu, po czym w roku 1919 została odbudowana i zmodernizowana. Po wojnie znaczna część modeli figur uległa zniszczeniu, dlatego zaczęto czerpać inspiracje ze wzorów figurek jakie zachowały się we lwowskim sklepie Lewickich. Sytuacja się ustabilizowała w 1924 r, kiedy stanowisko dyrektora objął Austriak – Wilhelm Tomasz pracujący do 1929 r. W tym czasie fabryka zaczęła nosić nazwę ,, Fabryka Fajansu w Pacykowie .

Wyroby tej fabryki uważa się za dzieła mistrzowskie ze względu na ich formę rzeźbiarską i malarską w wykonaniu wybitnych artystów. W fabryce zatrudniano Polaków, Czechów i Austriaków. Pierwszym dyrektorem działu fajansów został Stanisław Emil Czapek, absolwent ASP we Lwowie oraz w Wiedniu. Czapek pracował w Wiedniu w Fabryce Fajansu i Terakoty Goldscheidera. Stąd przenosił trend sztuki zachodniej na grunt Polski. Z wielu wykonanych rzeźb Czapka wymienić należy ,,Para koncertujących”(rys.2) i ,,Bartosz Głowacki przy armacie”(rys.3). Tacy artyści jak A. Popiel, J.Chmieliński i L. Drexlerówna tworzyli do roku 1918. Drexlerówna jest autorką rzeźby ,,Damy w kapeluszu” oraz ,,Damy z psem”. Chmieliński odznaczył się jako projektant popiersi : S. Żeromskiego, L. Tolstoja, Napoleona, Dantego, J.Słowackiego. W. Szymanowski wykonał tzw. ,,Grupę humanistów”. T.Błotnicki jest autorem ,,Chopina” i ,,Kościuszki”. J. Lewicki autor rzeźby ,,Siostry”, przedstawiającą kobiet w strojach huculskich. M. Zawieyski jest twórcą ,,Żyda Galicyjskiego”.

25a9d8de15a204cd4bded88ebf83811e

Rys.2 Koncertująca para, Pacyków , Stanisław Emil Czapek

źródło: https://desa.pl/pl/auctions/67/object/10095/stanislaw-emil-czapek-koncertujaca-para-pacykow-1912-r    [online, 03.11.2016]

glowacki_1

                                       Rys. 3 Bartosz Głowacki przy armacie, Pacyków , Stanisław Emil Czapek                

Źródło: zdjęcie własne [online, 03.11.2016]

                          Produkowano głównie wyroby z gładkiego fajansu, choć również powstawały wyroby z terakoty. Do swoich wyrobów używano glinki wysokiej jakości z dodatkiem kredy i piasku, które na samym początku wydobywano lokalnie, a później sprowadzano z Sudetów. Ciekawym jest to, że ten sam model produkowany był w kilku rozmiarach, te same figury różniły się nie tylko wielkością, ale również szczegółami dekoracji malarskiej. Wśród wyrobów dominowały figury art deco: damy z parasolkami, kwiatami, koszami owoców, które świetnie odzwierciedlały modę dwudziestolecia międzywojennego.

                                          figurka-pary-w-strojach-biedermeierowskich_219 Rys.4 Para w strojach bidermeierowskich

źródło:http://www.desakatowice.com/pl/aukcje/aukcja-nr-108-28-05-2011,ceramika

[online, 03.11.2016]

1b

Rys.5 Młoda dama, 1924-1929

źródło: Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

20160629_103058Rys.6 Dziewczynka z bukietem róż

źródło:http://katalog.muzeum.krakow.pl/ [online 03.11.2016]

                      Obok dam powstawały neorokokowe figury młodych par, a także figurki ludzi w strojach ludowych (huculskich góralskich, kowbojskich oraz indiańskich).

1h

Rys.7 Para górali, 1922-1939

źródło: http://www.rempex.com.pl/events/194-184-aukcja-dziel-sztuki-i-antykow/lots/22724-para-gorali 

[online 03.11.2016]

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Rys.8 Indianin,

źródło: Allearchiwum  [online 03.11.2016]

1kRys.9 Para kobiet w strojach ludowych

źródło: Katalog, MNK  [online 03.11.2016]

1l

Rys.10 Krakowianka, proj. Władysław Adamiak, lata 1925-1939.

źródło:www.rempex.com.pl  [online 03.11.2016]

2g

Rys.11 Chłop z prosięciem

źródło:www.rempex.com.pl  [online 03.11.2016]

4da679ac99dd8909666b47efa2282f06

                                       

Rys.12 Janosik

źródło:Allearchiwum [online 03.11.2016]

                                                           Na dość dużą skale produkowano figurki zwierzęce. Tematykę zwierzęcą reprezentowały puchacze, perliczki, zimorodki, bociany, bażanty, sępy, małpy, słonie, lwy, lamparty, tygrysy i niedźwiedzi. Czasami to były galicyjskie konie, krowy, gęsi i prosięta.

figurka-malpki-siedzacej-na-ksiazkach-pacykow_2596

Rys.12 Małpa siedząca na książkach, 1920-1939

źródło:www.desakatowice.com

 [online 03.11.2016]

figurka-perliczki-pacykow_4346

Rys.12 Figura perliczki, 1920-1939

źródło:www.desakatowice.com

 [online 03.11.2016]

1o

Rys.12 Figura krowy

źródło: katalog MNK

 [online 03.11.2016]

20160629_103013

Rys.12 Zimorodek

źródło: katalog MNK

 [online 03.11.2016]

Można wyosobnić grupę figurek psów różnych ras, takich jak: wilczury i bernardyny, charty, pekińczyki oraz jamniki.

figurka-psa-pacykow_2813

Rys.12 Figurka psa, 1929-1939

źródło:www.desakatowice.com

 [online 03.11.2016]

28-04-2013-dsc00864

Rys.13 Figurka owczarka

źródło: http://www.antykibukowski.pl

 [online 03.11.2016]

 

Osobną grupę stanowią popiersia.

pobrane-6

Rys.14 Popiersie chłopczyka

źródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

pobrane-8

Rys.15 Dante Alighieri

źródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

pobrane-7

Rys.16 Popiersie kobiety

źródło : Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001.

Kolejną, osobną grupę stanowią gliniane lub kamionkowe naczynia użytkowe, tzw. cache-pot. Naczynia powstawały w znacznych ilościach tylko w pierwszych latach produkcji firmy. Najczęściej przybierały kształt architektonicznego kapitelu, a także kształt prostokąta, koła czy kwadratu. Na zewnątrz były udekorowane motywami antycznymi. 

mnk2

Rys.17 Cache-pot

źródło: Katalog MNK

 [online 03.11.2016]

mnk1

Rys.18 Cache-pot

źródło: Katalog MNK

 [online 03.11.2016]

Pierwotnie, do roku 1921 dzieła były sygnowane herbem Rogala z napisem Pologne Pacyków St. Galicie. Po roku 1921 i do samego końca istnienia fabryki stosowano dużą literę P w trójkącie lub owalu z rogami po bokach oraz napisem Pacyk czasami pod trójkątem mieścił się napis miejscowości – Stanisławów.

                                                                                   Sygnatura do roku 1921

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Sygnatury po roku 1921

pobrane-18



pobrane-16

Bibliografia:

  1. Magdalena Silwanowicz. Ceramika z Pacykowa w zbiorach Muzeum Narodowego wKielcach, 2012

  2. Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001. Ilustracje: Fajanse z Pacykowa / [aut. kat. Ewa Jaźwińska]. – Kozienice : Muzeum Regionalne, 2001. http://cresoviana.blogspot.com/2013/02/pacykow-fabryka-fajansow-i-terakoty-lwow-miedzynarodowe-targi-wschodnie.html

Ilustracje:

1.zdjęcia własne

2.desa.com

3.zdjęcia ze zbiorów MN w Krakowie

Ikony

Z historii ikon

Ikona jest obrazem kultowym, charakterystycznym dla sztuki wschodniego chrześcijaństwa. Ikony są integralnie związane z liturgią. Sobór Nicejski II postanowił, że kompozycja obrazu religijnego powinna się opierać na zasadach sformułowanych przez kościół i tradycję. W związku z powyższym przestrzegano kanonu ikonograficznego i tworzono obrazy według wzorów zwanych „podlinniki”. Tego typu wzorniki określały dopuszczalne tematy, sposób ujęcia i wykonania. Malarstwo ikonowe rozpowszechniło się na terenach znajdujących się pod wpływem kultury bizantyjskiej – Grecja, Italia przedrenesansowa, Bałkany.

Nowogrodzka, pskowska i moskiewska szkoły

Szczególny rozwój ikony miał miejsce na Rusi. Najważniejsze ośrodki to Nowogród Wielki i Pskow oraz Moskwa. Najstarszą szkołą na ziemiach ruskich była nowogrodzka, która ma swe początki w XII wieku. Na rozwój pozytywnie wpływało położenie miasta, które znajdowało się na ważnym szlaku handlowym. Twórcy ikon z Nowogrodu Wielkiego dosyć szybko usamodzielnili się i wyzwolili się od wpływów sztuki Bizancjum. Wypracowali oni własny styl, którego cechą charakterystyczną jest prostota kompozycji. Zestawienie barw opiera się na zasadzie kontrastu, rysunek jest wyrazisty i ekspresyjny. Zauważalna jest także pewna skłonność do geometryzacji form. Charakterystyczne jest częste stosowanie białego lub po prostu jasnego tła oraz dużych partii czerwieni. Jeśli chodzi o szkołę pskowską, to szczyt rozwoju ona osiągnęła w XIV wieku. W ikonach szkoły pskowskiej przeważają zestawienia ciemnej zieleni oraz odcieni czerwieni, złota i koloru żółtego. Kompozycja często jest asymetryczna, a modelunek światłocieniowy zróżnicowany. W odróżnieniu od ikon szkoły nowogrodzkiej, kompozycje ikon szkoły pskowskiej charakteryzują się większym dynamizmem. Partie światła są tu pokazane białymi płaszczyznami. W szkole moskiewskiej nowe kierunki w rozwoju malarstwa ikonowego związane z imieniem wybitnego twórcy – Andrieja Rublowa.

Ikony różnych szkół

NOWOGROD

Szkoła nowogrodzka

PSKOWSzkoła pskowska

MOSKWSzkoła moskiewska

Andriej Rublow (ros. Андрей Рублёв) – twórca ikon, mnich i święty prawosławny. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli szkoły moskiewskiej pisania ikon. Urodził się między 1360 a 1370 rokiem, a zmarł około 1427/1430. Dokładne daty nie są jednak znane. Nie wiemy także wiele o dokładnym miejscu jego urodzin oraz środowisku z którego się wywodził. Wiadomo natomiast, że pochodził z ziemi Rostowsko-Suzdalskiej. Z powodu braku źródeł pisanych dotyczących jego dzieł, datowania dokonuje się na podstawie cech stylowych.

Wybrane dzieła Andrieja Rublowa

Plik:Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg

Trójca Święta

Plik:Vladimirskaya by A.Rublev (1395-1410s, Vladimir museum).jpg

Matka Boska Włodzimierska

Plik:Rublev Paul.jpg

Święty Paweł z Tarsu

W XVI wieku znany był mistrz Dionizy (Dionisij). Wiek XVII przyniósł kolejne znaczące zmiany. Przy dworze carskim powstała wówczas pracownia, a jednym z najbardziej znanych mistrzów był Szymon (Simon) Uszakow.  

 

Technika pisania ikon

Technika malarska którą się posługiwano, to enkaustyka i tempera. Ikony pisano zwykle na deskach lipowych, dębowych lub sosnowych. Przy dużych formatach łączono je między sobą. Technika tworzenia ikon jest skomplikowana i interesująca. Każda ikona składa się z kilku warstw. Pierwsza warstwa to deska drewniana lub kilka desek złączonych ze sobą. Na lico deski kładziono grunt z mieszaniny gipsu alabastrowego i kleju. Po wyschnięciu gruntu nanoszono rysunek z użyciem czarnej farby i nakładano elementy złoceń. Kolejna, to warstwa malarska, którą na zakończenie pokrywano werniksem zw. olifą. Po utwardzeniu olifa tworzyła powłokę ochronną warstwy malarskiej ikony.

Ikonostas

Ikonostas stanowi część wyposażenia cerkwi prawosławnej i jest swego rodzaju ścianą, dosyć wysoką, dzielącą nawę świątyni od przestrzeni w której znajduje się ołtarz. Ikonostas jest cały zapełniony ikonami, a swoje początki ma w sztuce wczesnochrześcijańskiej. W kościołach wczesnochrześcijańskich miały miejsce przegrody kamienne, często zdobione kolumnami. Na tych przegrodach zawieszano tkaniny dekoracyjne i wizerunki świętych. W Bizancjum X-XII wieku monumentalne przegrody składały się z szeregu kolumn, z parapetami i architrawami oraz zwieńczeniem w formie krzyża. Mieściło się na nich zwykle kilka ikon. Wśród przedstawień zawsze była grupa Deesis. Były też oczywiście przykłady składające się z wielu ikon. W części środkowej znajdowało się przejście do przestrzeni ołtarzowej. W wiekach XIV-XV na Rusi ikonostas przekształcił się w wysoką ścianę wykonywaną z drewna, tak zwany wysoki ikonostas. W takim ikonostasie, w części środkowej, znajdują się tak zwane drzwi królewskie, przeznaczone dla kapłana sprawującego liturgię. Dwoje drzwi, tak zwane diakońskie, znajdujące się w częściach bocznych, służą do wejścia (południowe) i wyjścia (północne). Drzwi boczne przeznaczone dla kapłana i diakona oraz niższego kleru bez szat liturgicznych. Ikonostas składa się z kilku rzędów ikon rozmieszczonych według określonego schematu zgodnego z treścią liturgii.

ikonostas w cerkwi Sw Rrojcy w Gorlicach

Ikonostas w cerkwi Świętej Trójcy w Gorlicach

Bibliografia:

Kłosińska J., Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975.

Ristujczina L., Ikony, Bielsko-Biała 2014.

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. K. Kubalska-Sulkiewicz, M. Bielska-Łach, A. Manteuffel-Szarota, Warszawa 2012.

Samowary

Samowar

Jest to urządzenie metalowe do przygotowywania herbaty, charakterystyczne dla Rosji. Samowary używane są także w innych krajach. Pierwsze samowary rosyjskie pojawiły się około połowy XVIII wieku i nawiązywały do form czajników. Od połowy XIX wieku samowary, które wyrabiano fabrycznie prawie zawsze miały stempel oraz zaznaczony na kranach rozmiar. We współczesnych samowarach zamiast podgrzewania wody węglem stosuje się grzałki elektryczne.

Najbardziej znane wytwórnie samowarów czynne były w takich miastach jak Tuła, Petersburg i Moskwa. Obecnie samowary są nadal wykonywane w Tule, gdzie właśnie znajduje się najstarsza wytwórnia czynna od 1779 roku. Przy tej fabryce samowarów mieści się muzeum tulskich samowarów.

 

Konstrukcja samowara 

Samowar składa się ze zbiornika na wodę przez który przechodzi pionowo rura na węgiel drzewny, pokrywy i podstawy. Na dole znajduje się ruszt i boczne otworki doprowadzające powietrze. W części dolnej zbiornika mieści się kranik do spuszczania wody, a u góry miejsce na czajniczek przeznaczony do parzenia esencji. Niektóre tzw. samowary-kuchnie wewnątrz posiadały przegródki. W takim urządzeniu można było jednocześnie gotować potrawy oraz wodę na herbatę. Każda część posiadała wówczas osobną przykrywkę.

Materiałem do wykonania samowaru mógł być mosiądz, miedź, brąz, stal tulska, żeliwo. Często samowary były srebrzone, złocone lub niklowane.

 

Poszczególne części samowara:

DSCN5092 Samowar zmniejszony 25

  1. Korpus
  2. Dzban/rura (przeznaczona na węgiel drzewny)
  3. Kratka
  4. Uchwyt
  5. Wałek uchwytu
  6. „Koło” górnej części ścianki
  7. Podstawa samowara
  8. Pokrywa
  9. Miejsce na czajniczek (zw. „konforka”)
  10. Uchwyty, tzw. „szyszki” oraz tzw. „podszyszki” (gwoździe do mocowania „szyszek”)
  11. Otwór przeznaczony do odparowywania
  12. tzw. „Malinka” – gwint do „podszyszek”
  13. Kran
  14. Zawór
  15. Obudowa kranu
  16. Denko
  17. Otwory do wdmuchiwania powietrza
  18. „Szyjka” dolnej części samowara
  19. Zaślepka/przykrywka zamykająca dzban

Z historii samowara…

Samowary rozpowszechniły się w 2 połowie XVIII wieku. W wieku XIX miały różnorodne kształty, wymiary oraz rozwiązania konstrukcyjne. Wszystko było uzależnione od funkcji którą pełnił określony samowar. Pojawiły się tzw. „samowary-kawiarki” niewielkich rozmiarów, często z maszynką spirytusową lub żarowe. Do wnętrza takich samowarów wstawiano naczynie z kawą. Znane były również samowary podróżne. Tego typu przedmioty cieszyły się popularnością. Samowar podróżny był zaopatrzony w składane nóżki i uchwyty. Zazwyczaj samowary były bogato zdobione i występowały w komplecie z czajnikiem. Warto zaznaczyć, że zasadnicza konstrukcja samowara pozostała bez zmian na przestrzeni wieków. Zmieniała się forma, materiał oraz sposób dekoracji. Posiadanie samowara w domu było świadectwem komfortu i przytulności. W ciągu XIX i XX wieku samowar stał się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów życia codziennego Rosji. Aktualnie wzrasta zainteresowanie samowarem i wykonywane są różne modele.

 

Bibliografia:

Калиничев С., Самовары России, Мoсквa 2014.

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. K. Kubalska-Sulkiewicz, M. Bielska-Łach, A. Manteuffel-Szarota, Warszawa 2012.

Piękno biżuterii secesyjnej

Niezwykle delikatna i subtelna biżuteria, która zwraca uwagę wysokim poziomem
wykonania, ale także poprzez zastosowanie różnorodnych materiałów. Biżuteria inspirowana naturą
była niezwykłym elementem stroju ludzi żyjących na przełomie XIX i XX wieku.

01.Maison Vever (Paul et Henri)Boucle de ceinture [Paon]

1. Maison Vever (Paul i Henri), klamra w kształcie pawia, złoto, przeźroczyste szkło, krawanik, foto © Les Arts Décoratifs, Paris

Na początku należy wspomnieć krótko czym był styl secesyjny. Secesja (znana także pod
nazwami Style 1900, Movement belge, Ligne belge, Art Nouveau, Jugendstil, Sezessionstil, Stile
Liberty, Młoda Polska) powstała pod koniec XIX w. jako wyraz poszukiwań nowego stylu w sztuce
i trwała niezwykle krótko. Był to styl wzbudzający wiele kontrowersji, ponieważ zrywał niemal
całkowicie z tradycjami wykształconymi w ciągu wieków. Secesja odwoływała się w swojej
dekoracji i ornamentyce do świata roślin i zwierząt oraz do miękkiej, giętkiej linii, która była
fantazyjnie kształtowana. Główną ideą było, aby powstało dzieło totalne, Gesamtkunstwerk, z
wykorzystaniem wszelkich technik. Dzieła sztuki powstałe w tym okresie były mocno
krytykowane, jednak od mniej więcej 50 lat secesja budzi podziw i uznanie wśród kolekcjonerów
oraz pasjonatów sztuki. Dowodem na wzrost popularności Art Nouveau jest to, że pojawiają się
oddzielne, poświęcone mu aukcje. Styl ten w późniejszych czasach był wielokrotnie powtarzany w
formie stylizacji czy imitacji.(1)

Spory wpływ na secesję miały poglądy głoszone przez bractwo prerafaelitów, Johna
Ruskina, Williama Morrisa, ruch Arts & Crafts w Wielkiej Brytanii oraz symbolizm. Bractwo
prerafaelitów, powstałe w 1848 r. w Anglii głosiło, że należy zerwać ze sztywnymi regułami
akademizmu, które krępują sztukę. Natomiast John Ruskin, związany z bractwem, postulował, że
rzemiosło jest swoistym odrodzeniem się sztuki, a piękno można osiągnąć nie tylko dzięki talentowi
lecz dzięki pracy. Hasła Ruskina stały się niejako podstawą dla ruchu Arts & Crafts, który był
skupiony wokoło Williama Morrisa. Ruch ten projektował rozmaite rzeczy, które były wykonywane
tylko ręcznie. Jeśli chodzi o wpływ sztuki prerafaelitów, to w art nouveau widać m.in.
dekoracyjność, operowanie giętką linią oraz stylizację. Postulat ręcznego wytwarzania rzeczy
przejęła secesja co widoczne jest w dziełach sztuki czy wyrobach jubilerskich (2).

 

02.Lucien Gaillard

2. Lucien Gaillard, wisiorek Ćma ok. 1900, złoto, emalia, cytryn, rzeźbiony róg, jedwab,foto © Metropolitan Museum of Art, New York

Biżuteria była niezwykle plastycznym dodatkiem do stroju, który określał pozycję społeczną
osoby, która ją nosiła. Wyroby jubilerskie były dostosowane do ówcześnie panującej mody, która
nawiązywała do świata roślin i owadów. Popularne były gałązki, pędy kwiatów, dekoracyjnie
ułożone liście, stylizowane pióra ptaków, maszkarony, owady – ważki czy motyle, a nawet smoki (3).

 

W okresie fin de siecle poza kolczykami, pierścionkami, naszyjnikami czy bransoletami
noszono także zegarki, które były przypinane do sukni. Około 1900 roku najpopularniejszy był
zegarek kieszonkowy, wymyślony przez Abrahama-Louisa Bregueta. Zegarki te miały opracowaną,
bardzo dekoracyjną kopertę i ażurową zawieszkę. Męskie zegarki zawieszane były na łańcuszku, a
panowie wkładali je do kieszeni surdutu lub marynarki (4).
Bardziej okazałe elementy biżuterii takie jak wisiory, kolie, czy napierśniki wkładane były
na wyjątkowe okazje. Natomiast we włosy wsuwano kunsztownie wykonane diademy, w których
często pojawiały się drogocenne kamienie oraz grzebienie i szpilki (5).

 

Zakłady jubilerskie prześcigały się wręcz w tworzeniu nowych, co raz piękniejszych
wyrobów, które były wytwarzane z cennych kruszców oraz kamieni szlachetnych. Niektóre obiekty
były wprost rzeźbione w tak delikatnych materiałach jak szylkret, kości różnych zwierząt czy
minerały. Projektantami biżuterii byli tacy twórcy jak Louis Comfort Tiffany, Rene Lalique, Paul i
Henri Vever, Georges Foquet, Hector Guimard, Philippe Wolfers, Edward Colonna, Archibald
Knox, Lluis Masriera y Roses czy Lucien Gaillard.

 

Jubilerzy secesyjni posługiwali się różnorodnym materiałem: złotem, srebrem, platyną,
emalią, macicą perłową, bursztynem, kamieniami szlachetnymi o różnym szlifie, szylkretem,
metalami nieszlachetnymi czy rogiem. Wzornictwo odwoływało się do sztuki wschodniej –
japońskiej czy arabskiej. Niepowtarzalność tych wyrobów powodowała ich niezwykłą
popularność (6).

 

08.hector-guimard-brooch

3. Hector Guimard, broszka ok. 1909, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

We wcześniejszych epokach oprawy biżuterii były projektowane tak aby jak najbardziej
podkreślić urodę kamienia szlachetnego, natomiast na przełomie wieków jubilerzy projektowali
każdy element jakby był samodzielnym dziełem sztuki. Natomiast w secesji to nie kamień był
najważniejszy w kompozycji, ale właśnie sama kompozycja oraz przedstawienie, które było
wykonywane z różnorodnych materiałów.

07.Mucha-Georges Fouquet Bague [Plume de paon]

4. Alfons Maria Mucha, Georges Fouquet, pierścionek ok. 1900, foto © Les Arts Décoratifs, Paris

W dobie renesansu rzemiosła artystycznego artyści nawiązywali współpracę z jubilerami.
Wielokrotnie zdarzało się, że biżuterię projektowali znani i cenieni w świecie sztuki artyści, a za
wykonanie odpowiedzialni byli jubilerzy. Przykładem takiej współpracy są projekty Alfonsa
Muchy, które były wykonywane przez Georgesa Fouqueta. Współpraca między Muchą a
Fouquetem była na tyle owocna, że ten pierwszy zaprojektował wnętrze salonu jubilerskiego
Foouqueta. Salon powstał w 1901 roku, został rozebrany w roku 1923 i przeniesiony do Musee
Carnavalet jako część ekspozycji. Jeśli chodzi o działalność Fouqueta to w jego dziełach widać
wpływ secesji, m.in. poprzez stosowanie różnych materiałów, giętką linię oraz zróżnicowanie
kolorystyczne. Do najczęściej stosowanej przez niego techniki można zaliczyć aplique-à-jour, która
przypomina witraż. Wyroby Fouqueta były sygnowane literą G lub Gges Fouquet (7).

 

Do najważniejszych twórców biżuterii w Art Nouveau należał René Lalique żyjący w latach
1860 – 1945. Jako jeden z pierwszych zaczął wykorzystywać mniej kosztowne materiały takie jak
srebro, platynę, kamienie jubilerskie, perły, rogi, kości czy bardzo pospolite rzeczy takie jak
orzechy w łupinach. Od 1902 roku zaczął stosować wydmuchiwane szkło w swoich wyrobach. Do
1909 roku Lalique sam produkował szkło dzięki czemu jest ono wyjątkowe i niepowtarzalne (8). Do
najczęstszych motywów pojawiających się w biżuterii Lalique’a należą motywy roślinne, głowa
kobiety o długich włosach tworzących skomplikowany, liniowy ornament (9). Klejnoty zawieszane
były na łańcuszkach, kółeczkach lub oprawach nawiązujących do głównej ozdoby. Biżuteria
wykonywana przez tego jubilera posiadała grawerowany napis R. Lalique do której czasem
dołączano kraj powstania (France) oraz numer. Dzieła Lalique’a można podziwiać w Muzeum
Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu oraz w Muzeum Gulbenkiana w Lizbonie. Egzemlaprze, które
zostały sprzedane na początku naszego wieku osiągały kwoty od 15 tys. do 40 tys. dolarów za
przedmiot (10).

04.lalique Bracelet de cheville Chauve-souris

6. Rene Lalique, bransoletka ok. 1899, przeźroczyste szkło, emalia,złoto, opal, foto © Les Arts Décoratifs, Paris

 

Firma założona przez Louisa Comforta Tiffany’ego, Tiffany & Co. wytwarzała niezwykle
ekskluzywną biżuterię przed 1904 r.(11). Wyroby te stały się synonimem niezwykłego luksusu i
bogactwa, stanowiły niezwykle unikatowe wyroby. We wszystkich wyrobach jubilerskich widoczny
był wpływ Art Nouveau – uwzględniano kamienie ozdobne, szlachetne, a kolorystyka zestawiana
była różnorodnie i często o żywych, kontrastowych odcieniach. W Tiffany Art Jewelry Louis
projektował biżuterię w klasycznym stylu, taką jak jego ojciec oraz w duchu ówczesnej mody na
wyroby secesyjne. W swoich wyrobach Tiffany używał motywów roślinnych takich jak koniczyny,
dmuchawce, żurawina, czarne jagody czy truskawki (12).

05.Necklace tiffany

7. Louis Comfort Tiffany, naszyjnik ok. 1904, opal, złoto, emalia, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

 

Duże zbiory biżuterii secesyjnej można znaleźć w Metropolitan Museum of Art w Nowym
Jorku, w Musee d’Orsay w Paryżu. Jeśli chodzi o Polskę to jeden z najliczniejszych zbiorów
biżuterii secesyjnej znajduje się w Muzeum Mazowieckim w Płocku. Kolekcja była gromadzona od
1974 r. i znajduje się w niej ponad 250 obiektów (13).

 

Powyższy artykuł ukazał się w magazynie Rynek Jubilerski, wiosna-lato 2016, s. 18-21.

 

Przypisy:

1 A. Szkurłat, Secesja. Przewodnik dla kolekcjonerów, Warszawa 2012, s.8, 11.
2 Tamże, s. 20.
3 Secesja i jej górnośląskie formy, red. K. Jarmuł, Katowice 2009, s.54
4 A. Szkurłat, op.cit., s. 295.
5 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.

6 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.
7 A. Szkurłat, op. cit., s.293.
8 http://collections.lesartsdecoratifs.com/fr [dostęp z dnia 2 III 2016 r.]
9 A. Szkurłat, op. cit., s.291.
10 A. Szkurłat, op. cit., s.292.

11 C. de la Bédoyère, Louis Comfort Tiffany. Arcydzieła, Warszawa 2011, s.173.
12 C. de la Bédoyère, op. cit., s.174.
13 Secesja i jej górnośląskie formy, op. cit., s.54.

 

Brak fotografii:
3. Rene Lalique, naszyjnik ok. 1894, złoto, emalia, ametysty, opal, foto © Metropolitan Museum of
Art, New York
6. Louis Comfort Tiffany, ozdoba do włosów ok. 1904, złoto, srebro, platyna, czarne opale,
diamenty, granaty, rubiny, emalia, foto © Metropolitan Museum of Art, New York

Ornamentyka – Renesnas i manieryzm

W dzisiejszym wpisie zaprezentujemy ornamenty, które pojawiły się w renesansie i manieryzmie.

Ornamentyka renesansowa bazowała w znacznej mierze na zdobnictwie antycznym. Było to spowodowane ogólnym zwrotem w sztuce, który zaowocował nowym stylem, w którym artyści zaczęli inspirować się naturą oraz sztuką antyku. Zmiany zaszły nie tylko w tematyce czy technice malarskiej, ale także w sferze ornamentyki. Poza antycznymi dekoracjami używano dość powszechnie ornamentów wschodnich, które były czasem dodatkowo przekształcane dzięki czemu powstawały nowe dekoracje. Popularnym motywem był także kaseton, który używano do przekrycia stropów w budowlach.

Informacje na temat niektórych ornamentów, takie jak arabeska i maureska, można odnaleźć tutaj. Informacje o ornamentach wywodzących się z antyku, czyli groteska, girlanda i feston znajdują się tutaj.

Poniżej opisane zostaną ornamenty, które pojawiły się w renesansie.

Ornament kandelabrowy – ornament w formie świecznika połączonego często z motywami dekoracyjnymi, takimi jak wić roślinna czy groteska ułożone w układzie symetrycznym. Ornament ten stosowany był na pionowych, wąskich płycinach. Rodowód tego ornamentu wywodzi się z antyku i stosowany był w renesansie, a później w klasycyzmie. Ornament ten pokrywał cokoły, płyciny i pilastry rzeźb oraz elementów architektonicznych.

ornament kandelabrowy

Przykłady ornamentu kandelabrowego.

Ornament cekinowy – jest to ornament, w którym głównym motywem są płaskie krążki zachodzące na siebie jeden na drugi. Czasem widoczne są otwory w krążkach, przez które widoczna jest czasem sznur, na które są nawleczone. Ornament ten wykorzystywany na wąskich, pionowych płycinach. Ornament ten występował w płaskorzeźbie, dekoracji architektonicznej, grafice i w rzemiośle artystycznym.

ornament cekinowy

Ornament cekinowy.

 

Zwis – jest to motyw dekoracyjny w formie pęku kwiatów, owoców lub liści, podwieszony w jednym punkcie. Terminem tym określa się motyw dekoracyjny, który występował w renesansie i baroku.

zwis

Zwis z kwiatami i owocami.

Panoplia – motyw dekoracyjny w postaci wiązki skrzyżowanych elementów uzbrojenia takich jak oręża, zbroje, sztandary, proporce czy tarcze. Panoplia są ukształtowane w określony kształt geometryczny, np. prostokąt, kwadrat. W renesansie i baroku występowały także zwieńczenia panopliowe.

Panoplia

Przykład panoplii.

Putto – motyw dekoracyjny przedstawiający małego nagiego chłopca, pojawiający się w renesansie w rzeźbie i malarstwie. Putto nawiązuje do antycznego wyobrażenia Erosa. Terminem putto określa się także postacie aniołków występujące w kościelnej sztuce renesansowej, barokowej i rokokowej.

Putto

Grupa figuralna z puttami.

Woluta, ślimacznica – element architektoniczny i motyw ornamentalny w kształcie spirali lub zwoju. Występuje jako motyw w zwieńczeniach w okresie renesansu, manieryzmu i w baroku. Szczególną odmianą woluty jest tzw. spływ wolutowy charakterystyczny dla manieryzmu i baroku, wypełniający przestrzeń pomiędzy węższą kondygnacją wyższą i szerszą kondygnacją niższą. Woluty występowały także w architekturze klasycznej jako element zwieńczenia głowicy.

woluta

Woluta.

Ząbki, denticuli – motyw dekoracyjny ukształtowany z prostokątnych ząbków umieszczany na gzymsie w belkowaniu doryckim i korynckim. Do ornamentyki został przejęty w renesansie, wykonywany w architekturze oraz malarstwie iluzjonistycznym. Ząbki to także każdy motyw dekoracyjny złożony z elementów zbliżonych kształtem do zębów.

Denticuli

Poniżej gzymsu z kimationem jońskim widoczne są denticuli.

 

Ornamentyka powstała w manieryzmie była w większej mierze oparta na geometrii, stanowiła wyraz poszukiwań nowej formy, która odwoływałaby się nie do antyku, który był popularny w renesansie, ale do czegoś innego, nowego. Zdobienia te w większej mierze pojawiały się jako element dekoracyjny w rzemiośle artystycznym, meblarstwie, snycerstwie czy rzeźbie.

Rollwerk, ornament zwijany, ornament kartuszowy, ornament zawijany – ornament manierystyczny, w którym elementy przypominają wycięte z blachy, zawijające się na zewnątrz lub wewnątrz i komponowane przestrzennie. Ornament ten ukształtował się we Francji, rozwinął w Niderlandach ok. połowy XVI w., następnie rozprzestrzenił się w Europie i trwał do 2 ćwierci XVII wieku. Ornament ten był stosowany w rzemiośle artystycznym, snycerstwie, malarstwie, rzeźbie. Występował często z ornamentem okuciowym, tworząc ornament okuciowo-zwijany.

cdscsd

 

Ornament okuciowy – pojawił się w manieryzmie, ma charakter dekoracji płaszczyznowej. Zbudowany jest z płaskich listew i płycin naśladujących żelazne okucia. Ornament ten kształtowany jest w geometryczne formy, czasem jest ażurowy, do którego dołączone są takie elementy jak np. małe rauty, kaboszony, imitacja główek gwoździ, elementy fantastyczne. Dekoracja z tym ornamentem pojawiła się w kamieniu, stiuku, metalu i drewnie. Ornament okuciowy występował w dekoracji architektonicznej, snycerstwie (np. ołtarze, stalle, ambony), rzemiośle artystycznym, meblarstwie (np. jako intarsja), złotnictwie. Często występował w zestawieniu z ornamentem zawijanym.

ornament_okuciowy

 

W kolejnych wpisach zostaną przedstawione ornamenty z okresu baroku, regencji oraz rokoko.