Blog o historii sztuki użytkowej
Salon antyków


Katowice ul. Mikołowska 45

Tel. 508 355 125

no images were found

Ornamentyka – Starożytność cz. II

W dzisiejszym wpisie przedstawimy ornamenty powstałe w sztuce Starożytnej Grecji, Rzymu, Bizancjum oraz Północnej Europy.

 

Ornamentyka w Starożytnej Grecji

Ornamentyka w sztuce greckiej najbardziej widoczna jest w architekturze oraz w dekoracji naczyń. Zachowane przykłady dotyczą w głównej mierze tych dwóch dziedzin sztuki, ponieważ malarstwo z tego okresu nie zachowało się. W Starożytnej Grecji najpierw pojawiły się ornamenty geometryczne, bazujące na prostych kształtach, takie jak spirala, zygzak, meander czy fala. Jako ciekawostkę można dodać, że ornament falisty znany był pod inną nazwą – „biegnący pies”.

W Starożytnej Grecji wykształciło się specyficzne zdobienie zwane kimationem (krajnikiem). Jest to ornament ciągły w formie pasa ze stylizowanych liści, który występuje w architekturze, malarstwie oraz rzemiośle artystycznym. Kimationy obecne w dekoracji architektonicznej posiadały zdobienie z różnorakich elementów. Te najprostsze posiadały zdobienie geometryczne (kimation dorycki, joński) lub kwiatowe (kimation lesbijski). W dalszym etapie rozwoju tej sztuki pojawiły się ornamenty roślinne złożone z pojedynczych motywów, takich jak liście lub kwiaty, które są połączone ze sobą w ciągły pas dekoracji. Przykładem takiej dekoracji jest akant, feston, palmeta oraz rozeta. Występują też zdobienia z motywami figuralnymi, jak np. maska. W sztuce tego okresu występowały dekoracje złożone z ornamentów zwierzęcych (delfiny, bukranion), pojawiły się  także zdobienia stosowane wcześniej w architekturze, takie jak astragal, ząbki lub perełki.

Poniżej przedstawiamy kilka ornamentów oraz sposobów dekoracji w sztuce greckiej.

kimation jonskikimation lesbijski

Kimation

Ornamenty roślinne:

Akant – ornament stworzony w oparciu o liście, łodygi oraz kwiaty rośliny rosnącej dziko w strefie śródziemnomorskiej. Ornament ten wykształcił się w okresie starożytnym. W kolejnych epokach przybierał rozmaite formy – od prostej formy, odwzorowującej realne kształty rośliny, poprzez wybujałą postać obecną w sztuce barokowej aż po zredukowane formy takie jak akant suchy.

Acanthus_(PSF)aaa

Arabeska – wywodzi się ze stylizowanej wici roślinnej, którą stosowano w starożytności.

800px-Ara_pacis_fregio_lato_ovest,_volute

Feston – motyw dekoracyjny w formie podwieszonego po bokach zwisającego ku dołowi pęku kwiatów, złożonych z liści, kwiatów i owoców. Jest to także określenie na podwieszoną w ten sposób tkaninę. Często festony zawieszone są na guzach i przewiązane wstęgą lub kokardą. Ornament ten stosowany był w dekoracjach starożytnych (głównie w Rzymie), renesansowych,manierystycznych, barokowych i klasycystycznych.

feston

Girlanda – wieniec o zamkniętej formie z liści lauru, dębu, kwiatów lub owoców.

girlandaaa

Palmeta – motyw dekoracyjny w formie rozłożonego wachlarzowo, symetrycznego, stylizowanego liścia palmy. Wykorzystywany jako pojedynczy motyw zdobniczy lub też zestawiany w formie pasa ciągłego.

ornament_palmetowy

Ornament zwierzęce:

Bukranion – motyw dekoracyjny o kształcie czaszki byka często o znaczeniu symbolicznym -jako symbol zwierzęcia ofiarnego, zazwyczaj płaskorzeźbiony, stosowany głównie w architekturze rzymskiej (umieszczany był na metopach, fryzach,a poszczególne elementy połączone są za pomocą girlandy z liśćmi, kwiatami i owocami, która jest zawieszona na rogach). Ornament ten pojawił się ponownie w czasach późniejszych w renesansie oraz klasycyzmie. Podobnym elementem dekoracyjnym jest aegikranion (jest to czaszka kozy, mająca podobną dekorację i podobną symbolikę).

bukranion

Bukefalion – motyw dekoracyjny w kształcie łba żywego konia, przyozdobionego wstęgami i girlandami, często płaskorzeźbiony, stosowany w sztuce sepulkralnej starożytnej Grecji i Rzymu.

Ornamenty geometryczne:

Meander – ornament w formie ciągłego pasa dekoracji złożony z linii prostych załamujących się pod kątem prostym. Powstało kilka typów tego zdobienia, m.in. poprzez nakładanie na siebie linii czy też przenikające lub zanikające linie.

meander

Astragal – jest to ornament w formie ciągłego pasa dekoracyjnego złożonego z półwypukłych perełek lub krążków oddzielonych od siebie. Początkowo występował on w dekoracji architektonicznej i zazwyczaj umieszczano go pomiędzy trzonem kolumny a głowicą lub jako dekorację bazy

ornament_astragal

Motywy dekoracyjne w sztuce greckiej:

Gryf – motyw dekoracyjny wykorzystywany w sztuce greckiej i rzymskiej. Stworzenie to ma ciało lwa, skrzydła i głowę drapieżnego ptaka. Motyw ten umieszczany był w zdobieniach architektonicznych, malarstwie oraz rzemiośle.

659px-Satyr_griffin_Arimaspus_Louvre_CA491

Układ antytetyczny – jest to dekoracyjny układ figuralny lub ornamentalny o elementach przeciwstawiających się sobie po obu stronach osi symetrii. Składa się z elementu środkowego i bocznych lub tylko z bocznych. Występuje jako układ zamknięty lub stanowi ogniwo układu ciągłego. Stosowany często w Starożytności, odgrywał znaczącą rolę w kościelnej sztuce średniowiecznej, a także w ornamentyce renesansowej (groteska) i klasycystycznej.

lwia_brama_w_mykenach

Układ heraldyczny – jest to niewłaściwie używane określenie na elementy dekoracyjne ustawione w układzie antytetycznym. Często motywy te są stylizowane na części pochodzące z herbów, np. lew kroczący ujęty z profilu.

Starożytny Rzym oraz Bizancjum, będące spadkobiercą sztuki antycznej nie wykształciły nowych ornamentów, ale korzystały z powszechnie już znanych greckich zdobień. Jak wspomniane było w poprzednim wpisie, dekoracje rzymskie były niezwykle barwne.

Groteska – jest to ornament składający się z wici roślinnej, w którą wpleciono motywy dekoracyjne, figuralne i zwierzęce, owoce, kwiaty, panoplia, elementy architektury czy rzeczy fantastyczne. Ornament ten wytworzył się w sztuce rzymskiej w I w. n.e. i występował także w późniejszych okresach (renesans, klasycyzm) jako samodzielny motyw dekoracyjny lub też w połączeniu z innymi dekoracjami.

11326327_854825754601487_628042199_na

Sztuka bizantyjska

W sztuce bizantyjskiej pojawiają się wcześniej wspomniane dekoracje i motywy zdobnicze. Swoistą nowością jest ornament geometryczny, który mimo prostej formy układany jest naprzemiennie w formy przypominające meander. Spośród dekoracji, jakie można oglądać w zachowanych zabytkach bizantyńskich i wczesnochrześcijańskich popularne były gwiazdy, rozetki, kwiaty, stylizowane wici roślinne oraz proste zdobienia złożone z elementów geometrycznych.

screen-shot-2015-06-08-at-8-00-27-pmm

54b04570f8c5dba72a52a77f879d543e m848d5f533e4fd7fddbaa6817e85b6453 m

mausoleum-galla-placidia6-637x862m

Północna Europa

Na północy Europy w sztuce celtyckiej i germańskiej najpopularniejszy był ornament geometryczny, a w szczególności spirale i niezwykle skomplikowane plecionki.

Plecionka – jest to ornament złożony z linii, wstęg, taśm, pasów lub listew (plecionka geometryczna), ciał zwierzęcych lub wstęg z głowami i kończynami zwierzęcymi (plecionka zwierzęca), łodyg roślinnych lub wstęg z liśćmi i kwiatami (plecionka roślinna). Elementy plecionki zachodzą na siebie wzajemnie naprzemiennie, u dołu i u góry całej kompozycji. Mogą zwijać się w spirale, skomplikowane układy ósemek czy warkoczy. Poza sztuką celtycką występuje na Bliskim Wschodzie, a także w późniejszych okresach w sztuce – w romanizmie, malarstwie miniaturowym (malarstwo iryjskie) czy w mozaikach.

PLECIONKACELTYCKA

Ornamentyka – Starożytność

W sztuce każdej z epok występowały rozmaite ornamenty, które w późniejszych czasach wykorzystywano w niezmienionej lub nieco zmodyfikowanej formie. Ornamenty pojawiały się w niemal każdej dziedzinie sztuki – malarstwie, architekturze, rzemiośle artystycznym oraz rzeźbie i płaskorzeźbie.

Ornamenty stosowane w sztuce starożytnej były niezwykle barwne, a kolory były zestawione dość kontrastowo. Ta urozmaicona kolorystyka pojawiała się w sztuce egipskiej, kreteńskiej, greckiej oraz rzymskiej. W chwili obecnej znamy niewiele przykładów zachowanej barwnej dekoracji ornamentalnej, ponieważ większa część obiektów uległa zniszczeniu z biegiem czasu w wyniku działań atmosferycznych lub dewastacji dokonywanej przez ludzi. Zachowane zespoły dekoracji, w których widoczne są ornamenty są nieliczne i pochodzą z różnych okresów w sztuce, np. dekoracja pałacu na Knossos (sztuka kreteńska) czy malarstwo freskowe z Pompei czy Herculanum (sztuka rzymska).

Sala tronowa w Knossos

Sztuka kreteńska. Dekoracja sali tronowej w Knossos.

Herculanum

Sztuka rzymska. Dekoracja w Herculanum.

Ornamentyka w Starożytnym Egipcie

Sztuka Egipska rządziła się prawami, które na przestrzeni wieków nie uległy większym zmianom (poza okresem amarneńskim za panowania Amenhotepa IV (Echnatona), kiedy to sztuka uległa znacznym przekształceniom). Sztuka ta oparta była m. in. na zasadzie hieratyczności, perspektywy odśrodkowej oraz określonym przedstawieniu postaci ludzkiej (szczegółowo wytyczone proporcje, głowa oraz tułów ukazane z profilu, barki malowane na wprost, nogi z profilu i w wykroku). Działalność artystyczna w tym okresie była nierozerwalnie połączona z religią oraz sztuką sepulkralną. Echa oddziaływania tych wpływów widoczne są m. in. w sposobie konstrukcji pałaców oraz ich zdobieniach. Dekoracja obecna w sztuce Starożytnego Egiptu w głównej mierze nawiązuje do motywów roślinnych, takich jak papirusy czy lotosy. Elementy te pojawiały się zazwyczaj w dekoracji kapiteli kolumn, które umieszczane były w pałacach, świątyniach oraz grobowcach.

Kapietele

Przykład dekoracji kapiteli kolumn motywem opartym na ornamencie roślinnym.

Ciekawostką jest fakt, że papirus występujący w delcie Nilu był w Starożytności symbolem Dolnego Egiptu. Do innych motywów ornamentalnych należy m. in. motyw rozłożonych ptasich skrzydeł, który powiązany jest z religią, a mianowicie z wizerunkiem bogini Maat.

skrzydla

Używano także takich motywów dekoracyjnych jak skarabeusze czy kobry ustawione w układzie antytetycznym (stojące naprzeciwko siebie i zwrócone ku sobie lub na zewnątrz).

73720021948b3c45e828cc

Do częstego motywu, które pojawiały się razem z ornamentami należały sfinksy (niektóre z nich miały głowy ludzkie lub baranie).

4f08d78a-fd5e-41c1-92ec-7622d7819928_16x9_600x338

800px-Dromos_sphinx_Karnak_01

Poza wspomnianymi sposobami zdobienia, używano też ornamentów geometrycznych opartych na prostych formach takich jak trójkąt, prostokąt, koło czy kwadrat.

Examples_of_Historical_Ornament,_Egyptian_by_Boston_Public_Library

Ornamentyka w sztuce kreteńskiej

W kulturze egejskiej, w której wykształciła się sztuka kreteńska (zwana także minojską) występowały ornamenty roślinne oraz geometryczne. Do motywów dekoracyjnych można zaliczyć gryfy i lwy w układzie antytetycznym, lilie oraz przedstawienia zwierząt.

lwia_brama_w_mykenach

Lwia brama w Mykenach.

Sala tronowa w Knossos

Dekoracja sali tronowej w Knossos.

Zdobienia geometryczne oparte były -podobnie jak w sztuce egipskiej- na prostych formach, tworzących dekoracyjne pasy (dekorację taką widać na rekonstrukcji wystroju wnętrza megaronu).

rekonstrukcja_megaronu

Rekonstrukcja megaronu.

W kolejnym wpisie przedstawimy ornamenty występujące w Starożytnej Grecji, Rzymie, Bizancjum oraz zdobienia wykorzystywane w sztuce północnej Europy.

Historia ornamentu – wprowadzenie

Rozpoczynamy nowy cykl na na naszym blogu, który ma na celu przedstawienie historii ornamentyki. W kolejnych wpisach będziemy prezentowali oraz omawiali ornamenty, które pojawiały się w sztuce.

Człowiek niemal od początków swojego istnienia ozdabiał rzeczy, które go otaczały. Początkowo ornamentyka miała formę geometryczną, z czasem nastąpiło przekształcenie tych prostych motywów w coraz bardziej skomplikowane formy.

Neolit_Ceramic_sample_Donets2

Rysunek przedstawiający fragment neolitycznego naczynia ceramicznego.

Ornament to pojedynczy, powtarzany motyw bądź też pewien zespół elementów, który jest ze sobą połączony w pewną całość. Ornamenty można odnaleźć w architekturze, malarstwie, rzeźbie czy rzemiośle artystycznym. Zdobienia te mogą występować w formie ciągłych pasów, pokrywać wydzielone powierzchnie lub pokrywać przedmiot całkowicie.

Plecionka.

Plecionka.

Przykład użycia ornamentu okuciowego. Kaplica Boimów we Lwowie.

W księdze z Kells inicjały wypełniane były różnymi ornamentami.

Spośród rodzajów ornamentów można wymienić trzy główne nurty: ornamenty geometryczne (np. meander), roślinne (np. wić roślinna) oraz zwierzęce (np. bukranion).

Meander.

Meander.

resize

Wić roślinna.

Bukranion

Bukranion.

Najczęściej ornament powstaje przez stylizację istniejącej realnie rzeczy. Dzięki takiemu zabiegowi powstaje uproszczony znak, który jest najczęściej ułożony jeden za drugim, przez co traci swój indywidualny charakter i tworzy dekoracyjny pas. Poza wspomnianym już sposobem stylizowania realnych rzeczy, istnieje jeszcze inny sposób, a mianowicie łączenie ze sobą różnych elementów. Dzięki takim zabiegom powstała np. groteska.

Groteska.

Groteska.

Ornament w przeciwieństwie do pojedynczych elementów zdobniczych, takich jak np. kartusz, może składać się z wielu drobnych elementów. Wśród motywów ornamentalnych można znaleźć postacie ludzkie, fragmenty architektoniczne, pismo kaligraficzne, znaki, symbole czy przedmioty.

Dzięki ornamentom można w przybliżeniu zadatować dzieło sztuki i stwierdzić kiedy powstało. Jednakże niektóre ornamenty antyczne pojawiały się w późniejszym czasie w nieco zmienionej formie, np. w renesansie, klasycyzmie czy stylach historyzujących.

 

Surrealizm

Powstanie surrealizmu jest ściśle związane z dadaizmem. Ruch ten zaczął kształtować się w 1919 roku, w tym samym w którym powstało czasopismo Littérature, założone przez człowieka który później był głównym przedstawicielem tegoż kierunkuAndré Bretona. Był on jednocześnie autorem napisanego w 1924 roku „Manifestu surrealistycznego”. Dzieło to powstało gdy Breton odczuł niedosyt w stosunku do dadaizmu, który według niego skończył się. Poza tym inspiracje surrealiści czerpali także z malarstwa Hieronima Boscha.

André Breton

André Breton

Sam termin „surrealizm” został wymyślony i użyty przez Guillaume’a Apollinaire’a w 1917 roku. Pierwsza grupa artystyczna tworząca w tym stylu powstała w 1922 roku (należeli do niej Paul Eluard i Benjamin Péret), zaś ich pierwsza wystawa odbyła się w 1925 roku.

Manifest surrealizmu

Manifest surrealizmu

Głównym założeniem surrealizmu jest „wyrażanie wizualne percepcji wewnętrznej”. Styl ten nazywany jest również „snem na jawie”. To, co znajduje się pod tymi dwoma hasłami łatwo zaobserwować i zrozumieć patrząc na malarstwo przedstawicieli gatunku. Już wielcy poprzednicy – czyli dadaiści sprzeciwiali się wszystkim dotychczasowym konwencjom i standardom, surrealizm nie tylko kontynuował bunt, ale i zradykalizował go, w sposób bezkompromisowy negując wszystko co tylko daje się odrzucić.

Salwador Dali - "Trwałość pamięci"

Salwador Dali – „Trwałość pamięci”

Od samego początku ruch był wspierany przez czasopisma: La Révolution Surréaliste, Le Surréalisme au Service de la Révolution, Minotaure (ten ostatni w latach 1933-1938). W 1929 roku Breton napisał także Drugi manifest surrealizmu. Artyści surrealistyczni mieli lewicowe poglądy, wielu z nich angażowało się w działalność polityczną po stronie komunistycznej. Byli przeciwnikami militaryzmu, przemocy (oraz uosobieniem tychże – faszyzmowi) oraz przeciwko nowoczesności, technologii i kryzysu z tym związanego. Wyzwoleniem z tej fatalnej dla ludzkości sytuacji miało być zwrócenie do podświadomości i czerpanie energii z ukrytych tam pokładów. Podstawowym hasłem głoszonym przez surrealistów była wolność – „Tylko słowo wolność potrafi mnie jeszcze porwać. Sądzę, że to słowo mogłoby bez końca podniecać stary fanatyzm ludzki” jak napisał w manifeście Breton.

Salvador Dali - "Płonąca żyrafa"

Salvador Dali – „Płonąca żyrafa”

Ruch surrealistyczny był współtworzony przez takich artystów jak Tristan Tzara, Salvador Dali, Antonin Artaud, Pierre Reverdy i wielu innych. Grupy surrealistów działały przede wszystkim we Francji, aczkolwiek swoich przedstawicieli znalazły także w Belgii, Wielkiej Brytanii i Czechosłowacji. W Polsce nie znalazł on swoich przedstawicieli w malarstwie, jedynie w poezji Adama Ważyka, Jana Brzękowskiego i Aleksandra Wata można odnaleźć elementy tegoż stylu.

Pierwsza strona czasopisma La Révolution Surréaliste

Pierwsza strona czasopisma La Révolution Surréaliste

Futuryzm

Narodziny futuryzmu miały miejsce we Włoszech, w kraju przepełnionym zabytkami minionych epok oraz szacunku do tradycji. Może fakt ten wydawać się nieco sprzeczny z ogólnymi spostrzeżeniami, ale nie gdzie indziej jak właśnie w Mediolanie w roku 1910 zawiązała się grupa, która dostrzegała w postępie technicznym nadzieję na uzdrowienie ludzkości. Na tle kontrastu tradycji z wynalazkami wyostrzył się rodzaj buntu futurystycznego. Mediolan był w tym czasie najbardziej uprzemysłowionym z miast włoskich. Wyznawcy nurtu działali ściśle według z góry przyjętych założeń i zasad, zawartych w manifeście Filippo Tommasa Marinettiego pod koniec roku 1908, a opublikowanych 20 lutego 1909 roku w paryskim dzienniku Le Figaro.

Le-Figaro-20 February-1909-header

Filippo Tommaso Marinetti

Filippo Tommaso Marinetti

W manifeście możemy znaleźć słowa: To z Włoch rzucamy w świat ten nasz manifest gwałtowności niszczycielskiej i podpalającej, którym ustanawiamy dziś Futuryzm, ponieważ chcemy uwolnić ten kraj od śmierdzącej gangreny profesorów, archeologów, zawodowych przewodników i antykwariuszy. Ponadto zawarty jest w nim kult maszyny i szybkości. Jednakże to nie jedyny manifest ruchu, który się pojawił i wytyczał ścieżki rozwoju artysty. W roku 1910 opublikowano Manifest malarstwa futurystycznego, autorstwa Umberto Boccioniego. Tekst ten został ponadto sygnowany przez Carla Carrę i Luigiego Russolo. Początkowo malarze musieli sprostać problemowi, wynikającemu z próby wcielenia teorii do sztuki. Boccioni posiadał ambicję stworzenia od podstaw nowego stylu oddającego ducha współczesnej epoki.

 Umberto Boccioni, "Dinamismo di un footballer" (1913), Museum of Modern Art

Umberto Boccioni, „Dinamismo di un footballer” (1913), Museum of Modern Art

Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912

Carlo Carra, Women on the Balcony, 1912

Luigi Russolo, The Revolt, 1911

Luigi Russolo, The Revolt, 1911

W roku 1911 w Mediolanie odbyła się pierwsza wystawa malarzy futurystycznych, w której uczestniczyli wyżej wymienieni przedstawiciele. Zamiarem artystów było wywołanie oburzenia wśród opinii publicznej, jednakże ona przyjęła ją z umiarkowanym zainteresowaniem. Ponadto

w prasie nie zabrakło pozytywnych ocen wystawy. Jeden z artykułów szczególnie zbulwersował futurystów. Otóż Ardengo Soffici we florenckim „Le Voce” podsumował wystawę jako błazenadę oraz oskarżył o zastosowanie prymitywnych środków formalnych. Wznieciło to ogromne oburzenie wśród artystów i zapoczątkowało spór. Cała historia konfliktu zakończyła się dość zaskakująco, kiedy to Soffici dołączył do ruchu futurystów.

 

Natalia Gonczarowa, Cyclist

Natalia Gonczarowa, Cyclist

W przedrewolucyjnej Rosji futuryzm przyjął się na gruncie artystycznym bardzo dobrze, ale malarze nigdy nie stworzyli jednolitej grupy. Po zwycięstwie rewolucji część artystów przyjęła postawę wrogą a część neutralną.

Futuryzm włoski w latach 1909-1914 objął wszystkie dziedziny twórczości: muzykę, poezję, teatr i sztuki plastyczne. Światopogląd został przeszczepiony na kręgi działań artystycznych w innych krajach. Do podstawowych zasad należało wypowiedzenie sprzeciwu wobec wszelkim przejawom paseizmu. Jednym z głównych ich celów było zerwanie wszystkich więzów z tradycją

i przeszłością. Bunt obejmował również sprzeciw wobec Watykanu i systemu monarchicznego, jak

i instytucjom, które regulują życie publiczne. Wszelkie postępy techniczne stanowiły podwaliny swego rodzaju religii. Postulowano od definitywnego odejścia od naśladownictwa natury

i dotychczasowej sztuki. Kult przemocy i siły, a w konsekwencji wojny sprawiał, że członkowie ruchu chętnie wstępowali do armii, w czasie przystąpienia Włoch do wojny światowej.

Z perspektywy czasu wydaję się, że wysiłek twórców ruchu futurystycznego stał się syzyfową pracą. Jednak ich prace są przepełnione pasją, gdzie banalna rzeczywistość staję się jednością przesiąkniętą wszechobecnym rytmem.