Blog o historii sztuki użytkowej
Salon antyków


Katowice ul. Mikołowska 45

Tel. 508 355 125

.

Symbolizm

Tendencje do ruchu, który później nazwano symbolizmem można było odczuć przez cały XIX wiek. Kulminacyjny był rok 1890, gdy tendecje te wyjątkowo się nasiliły i umownie stwierdza się, że jest to początek symbolizmu. Ruch malarski rozwijał się razem z literackim, pozostając z nim w ścisłym związku – wyrażał on ten sam sprzeciw wobec realizmowi i impresjonizmowi. Zarówno nurt literacki jak i malarski wyrastały bowiem z tych samych założeń filozoficznych, które wyrażano synkretycznie poprzez różne dzieła.

Edward Munch - Krzyk Najbardziej znany z obrazów norweskiego malarza o szkockich korzeniach.

Edward Munch – Krzyk
Najbardziej znany z obrazów norweskiego malarza o szkockich korzeniach.

 

W nurcie symbolizmu najistotniejszy był symbol poprzez który artyści wyrażali to, czego nie można było według nich wyrazić słowem. Tylko to, czego nie dało się wyrazić słowem mogło bowiem zostać tematem dzieła. Symbolizm był początkiem nowej ery, głosił dominację ducha nad ciałem. Artyści tworzyli dzieła o bardzo głębokiej metaforze. Głosili odejście od jakiegokolwiek odzwierciedlania rzeczywistości poprzez malarstwo, miało ono przedstawiać duchowość, a nie cieszyć oko. Metafory, często wręcz niezrozumiałe (nawet dla samego artysty – sztuka nieprzedstawiająca), miały prowadzić do uzyskania pewnego stanu świadomości, który towarzyszył artyście podczas tworzenia dzieła. Przedstawiano często głębokie, subiektywne przemyślenia człowieka sięgające daleko w wyobraźnię, poza granice racjonalnego myślenia i poznania.

Gustav Klimt - Pocałunek

Gustav Klimt – Pocałunek

Twórczość symbolistów była wyrazem sprzeciwu wobec kultowi rozwoju, nauki, materializacji i dehumanizacji społeczeństwa. Na przekór naturalistom, symboliści dążyli do ukazywania tematyki psychologicznej, metafizyki dostrzeganej tylko przez intuicję, emocje, czy podświadomość. Chcieli oni w ten sposób dotrzeć do tego co niedostępne poprzez poznanie racjonalne, poza byt realny, do tego co transcendentne.

Fernand Khnopff - Sztuka

Fernand Khnopff – Sztuka

 

Symbolistami byli jedni z najbardziej znanych artystów w historii sztuki – Paul Gauguin, Gustav Klimt, czy Edvard Munch. Inspiracji szukali w sztuce japońskiej, średniowiecznej, XV-wiecznym malarstwie włoskim. Najsilniej nurt ten oddziaływał we Francji, ale znalazł swoich przedstawicieli w każdym państwie europejskim, w tym także w Polsce (Jacek Malczewski, Józef Mehoffer).

Jacek Malczewski - Meduza

Jacek Malczewski – Meduza

We Francji Paul Gauguin po konflikcie rodzinnym, szukał wyciszenia w wiosce Pont-Aven, gdzie jednocześnie wielu malarzy szukało ciekawych plenerów. Wśród nich znajdowali się także obcokrajowcy, w tym Polak Władysław Ślewiński Gauguin objął niejako patronat nad nimi. Zgromadzenie malarzy zaś nazwano później od nazwy miejscowości – szkołą z Pont-Aven. Artyści ci tworzyli poprzez malowanie czystych plam koloru. Grupa zakończyła działalność w 1891, gdy jej przywódca wyjechał na Tahiti.

Paul Gauguin - Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?

Paul Gauguin – Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?

Prerafaelici

W nowożytnej historii sztuki tendencje i manifesty często zmieniają się, przenikają i zwalczają. W niejakiej opozycji do realistów opisywanych w poprzedniej części stali prerafaelici. Mimo kilku podobieństw, główne założenia są jednak zupełnie od siebie oddalone. Tak się jednak złożyło, że to właśnie prerafaelici natchnęli Corota oraz przedstawicieli szkoły z Barbizon.

1848 rok był rokiem wielu burz i wstrząsów, romantyczna aura udzielała się wielu młodym ludziom, którzy uwierzyli że mogą zmienić świat. Zainspirowani tymi ruchami studenci The Royal Academy of Art założyli w Londynie stowarzyszenie artystyczne. Grupa powstała przy udziale Johna Everetta Millaisa, Williama Hunta, Dantego Gabriela Rossettiego i jego brata Williama Michaela. Następnie do studentów dołączył malarz James Collinson, literat Frederic George Stephens, rzeźbiarz Thomas Woolner, a nieco później Walter Howell Deverell i Charles Allston Collins. Kontakty z grupą utrzymywał również Ford Madox Brown. Ruch prerafaelicki rozwinął się później także na pozostałą część Europy – Belgię, Francję, zawitał nawet w Europie środkowej.

John Millais - Ofelia

John Millais – Ofelia

Założenia tejże grupy sprowadzały się do odnowy moralnej, typowej dla wrażliwych artystów żyjących w XIX wieku – epoce szybkiego rozwoju i dehumanizacji, zwłaszcza w przodującej postępowi Anglii. Podobnie jak realiści, prerafaelici odrzucali akademicką dokładność i ramowość, jednakże tematyka ich obrazów była znacznie inna. Przedstawiali oni bowiem najczęściej postacie nierealne – pochodzące z utworów literackich, arturiańskich legend, zajmowali się także malowaniem postaci biblijnych. Uwielbiali malować typową angielską przyrodę i krajobraz wiejski, ich twórczość była pewnego rodzaju manifestem patriotyzmu. Bardzo lubili malować kobiety (Ofelię, Laurę), wzorując ich twarze na twarzach swoich żon.

Dante Rosetti - Prozerpina

Dante Rosetti – Prozerpina

Nazwa odnosi się do malarstwa Giotto czy Fra Angelico, czyli malarzy tworzących przed Rafaelem. Pragnęli oni przywrócić w malarstwie i propagować w krytyce założenia i praktykę artystyczną (jak np. wierność naturze, szczerość), które uważali za charakterystyczne dla sztuki włoskiej przed Rafaelem. Chcieli, aby sztuka była inspirowana naturą lub odczuciami religijnymi. Obrazy prerafaelitów były utrzymane w charakterze nieco naiwnych, romantycznego mistycyzmu, aury tajemniczości. Zawsze starali się ukryć w swoich dziełach jakieś niewidoczne na pierwszy rzut oka przesłanie. Malowali pieczołowicie szczegóły, stosując nieraz bardzo jaskrawą, gwałtowną – romantyczną paletę barw. Używali modnego na owe czasy brązowego barwnika – bitumenu, który pozwalał na tworzenie przepięknych warstw kolorów lecz jednocześnie był niewybaczalny – raz nałożonej warstwy nie dało się już zamalować, przez co prerafaelici byli artystami bardzo cierpliwymi i dokładnymi.

James Collinson - Siostry

James Collinson – Siostry

Prerafaelici wydawali swoje własne pismo „The Germ” (4 numery w 1850 roku). Po rozwiązaniu grupy w 1853 roku, jej członkowie rozwijali główne założenia nurtu. Dante Rossetti założył również w Oksfordzie drugie bractwo prerafaelitów.

William Hunt - Bianca

William Hunt – Bianca

Edward Burne-Jones - Przeklęta głowa

Edward Burne-Jones – Przeklęta głowa

Realizm

To, co rozpoczęli malarze z Barbizon, nie zostało następnie porzucone i zapomniane. W drugiej połowie XIX wieku wykrystalizował się styl oparty na tym, co tworzyli malarze z kolonii niedaleko Fontainebleau. Realizm, bo o nim mowa, rozprzestrzenił się jednak daleko poza granice Francji i wychował w każdym europejskim kraju przynajmniej kilku swoich przedstawicieli.

Jedną z najważniejszych postaci światowego realizmu był Gustave Courbet, przewodził on nieformalnej grupie malarzy, która odwróciła się od romantycznych i akademickich idei. Sam także nazwał reprezentowany przez nich prąd w malarstwie „realizmem”.

Courbet - „Pogrzeb w Ornans”

Courbet – „Pogrzeb w Ornans”

 

Dzieła realistyczne charakteryzują się tematyką związaną z życiem prostych ludzi – sceny rodzajowe zarówno mieszczan jak i chłopów, dominuje spokojna kompozycja i stonowana paleta barw. Jeżeli chodzi o tematykę, to świetnie oddają ją buńczuczne słowa samego Courbet’a: „Pokażcie mi anioła, to go namaluję”. Malarze realistyczni byli zmęczeni idealizacją życia, mieli trochę pesymistyczne do niego podejście. Jako wrażliwi artyści chcieli ukazywać trudy ludzi pracujących na roli. Do najwybitniejszych przedstawicieli francuskiego malarstwa realistycznego należą Honor Daumier, Pierre Puvis de Chavannesa, Camille Corot.

Honor Daumier - „Wagon trzeciej klasy”

Honor Daumier – „Wagon trzeciej klasy”

 

W Hiszpanii tworzyli Joaquin Dominguez, Valeriano, Gustavo Adolfo. Jeżeli chodzi o północną część Europy, najwybitniejsi realiści należeli do grupy tak zwanych „Glasgow Boys”, czyli malujących w Szkocji artystów przedstawiających życie wiejskie. Do grupy tej należeli między innymi James Guthrie i William Gregorian.

Joaquin Dominguez - „Escena Andaluza”

Joaquin Dominguez – „Escena Andaluza”

James Guthrie - „To Pastures New”

James Guthrie – „To Pastures New”

Najwybitniejszymi przedstawicielami nurtu realistycznego w Polsce byli Józef Chełmoński oraz Aleksander Gierymski. Chełmoński lubował się w spokojnych kompozycjach wiejskich. Gierymski natomiast znany był z tego, że krytykował współczesny mu świat (nierówności społeczne i wyzysk) stąd też stosował bardziej agresywną technikę. Wśród innych malarzy-realistów działających na ziemiach polskich wymienić warto: Juliusza i Wojciecha Kossaków, Franciszka Kostrzewskiego, Juliana Fałata czy Jacka Malczewskiego.

Najpopularniejszy obraz Józefa Chełmońskiego - „Babie lato”

Najpopularniejszy obraz Józefa Chełmońskiego – „Babie lato”

Aleksander Gierymski - „Szarża rosyjskiej artylerii konnej”

Aleksander Gierymski – „Szarża rosyjskiej artylerii konnej”

Barbizończycy

XIX wiek przyniósł wiele nowości, w tym początek wydarzenia trwającego do dziś – gwałtowny rozwój przemysłowy. Tempo życia wyraźnie przyspieszyło i przenosiło się ze wsi do miast. Wielu artystów odrzucało ten stan rzeczy, buntując się przeciwko nowemu stylowi życia. Grupa malarzy pod przewodnictwiem Theodora Rousseau przeniosła się z miasta do wsi Barbizon twierdząc, że nowoczesne miasto prowadzi do dehumanizacji, której oni jako artyści nie mogą znieść.

Stacja kolejowa Barbizon XIX wiek

Stacja kolejowa Barbizon XIX wiek

Barbizończycy, bo tak nazwano ich później, działali w latach 1830 – 1860. W okolicach Fontainebleau, 60 kilometrów od stolicy światowej sztuki – Paryża, szukali natchnienia wśród przepięknej przyrody, podczas spacerów po tamtejszych lasach.

Hippolyte Camille "Delpy"

Hippolyte Camille „Delpy”

Używając palety ziemistych barw malowali pejzaże, sceny rodzajowe z życia mieszkańców wsi, portretowali zwierzęta, często kierując się w stronę naturalizmu. Ich płótna nigdy nie były duże – do 1 metra. Posługując się wymagającą dużej cierpliwości metodą kładzenia barwnych plam i smug, uzyskiwali efekt migotania światła między gałęziami drzew.

Constant Troyon "Droga na targ"

Constant Troyon „Droga na targ”

Duży wpływ szkoły barbizońskiej można odnaleźć w twórczości polskiego malarza – Józefa Szermentowskiego. Eksperymentował on ze światłem, podobnie jak francuscy malarze, starał się, aby w jego obrazach światło przenikało przez liście drzew. Odróżnia go jednak głęboki patriotyzm, który daje się odczytać w jego twórczości.

Józef Szermentowski "W parku"

Józef Szermentowski „W parku”

Akademizm

Akademizm

W drugiej połowie XIX wieku rozpoczął się proces trwający do dziś – style rozpoczęły wzajemne przenikanie (co można zaobserwować już poprzez eklektyzm). Skończyły się epoki oddziałujące na cały świat, czy też kontynent, zaczyna się stosować podział na kierunki, tendencje i ugrupowania artystyczne.

Jednym z takich właśnie kierunków był akademizm. Rozwijać zaczął się jeszcze w XVIII wieku lecz jego rozkwit nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. Związany był on mocno z powstaniem pierwszych demokracji konstytucyjnych oraz nade wszystko z rewolucją przemysłową – wydarzenia te na trwałe zmieniły odbiorcę sztuki. Nastąpiła epoka, w której niepotrzebni byli malarze nadworni, bo kupcami obrazów stali się przede wszystkim mieszczanie – to żywioł mieszczański zaczął pełnić najważniejszą rolę.

Nazwa kierunku wzięła się od otwieranych masowo wyższych szkół artystycznych (czyli tak zwanych „akademii”), w których uczono masowo nowych artystów. Kształcono ich poprzez wykłady z historii sztuki, tak by tworząc inspirowali się działami historycznymi. Wychodzono z założenia, że sztuki można się nauczyć, trzeba mieć tylko dobre inspiracje.

Preferowano tematykę historyczną, religijną w tym mitologiczną – jako rodzaj uwolnienia się od codzienności przepełnionej rozwojem przemysłowym, opartej na naśladowaniu dzieł uznawanych za idealne. Stąd też potoczne rozumienie stylu jako kurczowego trzymania się poprawności formy i odrzuceniu spontaniczności.

Fiodor Bruni - "Mojżesz i miedziana żmija"

Fiodor Bruni – „Mojżesz i miedziana żmija”

Akademizm rozwijał się przede wszystkim w malarstwie i rzeźbie w sposób nowatorski. Studenci akademii najpierw kopiowali dzieła wielkich mistrzów – np. Rafaela, potem uczyli się rzeźbić, a na końcu dopiero, po poznaniu zasad trójwymiarowości dzięki warsztatowi rzeźbiarskiemu, malowali postacie na płótnie. Artysta w rozumieniu akademickim musiał umieć poprawiać niedoskonałą naturę.

Hans Makart - "Caterina Cornaro"

Hans Makart – „Caterina Cornaro”

Najistotniejsza była wzniosłość malowanego tematu – doniosła scena historyczna czy mitologiczna. Temat był nadrzędny w stosunku do wykonania dzieła. Jeśli był on odpowiednio wybrany, profesorowie akademii pozwalali studentowi namalowanie go na dużym płótnie. Jego wielkość była uzależniona od wzniosłości. Dalej w hierarchii tematów znajdowały się pejzaż, portret, sceny rodzajowe i martwa natura. Gdy temat był już uzgodniony artysta rozpoczynał tworzenie działa zgodnie z wzorcem – używając istniejących w tych czasach albumów z elementami wzorcowymi.

Alexandre Cabanel - "Ofelia"

Alexandre Cabanel – „Ofelia”

Akademizm początkowo narzucił hegemonię, wymuszając swoje pierwszeństwo w sztuce wykorzystując autorytet profesorów i wzniosłość akademii. Dbały one o wysoką rangę sztuki i pozycję samego artysty, proces kształcenia sprawiał, że warsztat absolwenta był bardzo dobry. Jednakże ich konserwatyzm i apodyktyczność zaczęły drażnić wielu artystów, twierdzących że zabijają one indywidualizm i charakter, jednocześnie zamykając drogę do poszukiwań nowych środków wyrazu. W latach 90′ XIX wieku kierunek ten został zarzucony i zapomniany przez niemal 100 lat.

William-Adolphe Bouguereau - "Pieśń aniołów"

William-Adolphe Bouguereau – „Pieśń aniołów”

Do najwybitniejszych przedstawicieli akademizmu należeli William-Adolphe Bouguereau, Hans Makart, Alexandre Cabanel czy Fiodor Bruni, a wśród rodzimych artystów – Henryk Siemiradzki.

Henryk Siemiradzki - "Chrystus i jawnogrzesznica"

Henryk Siemiradzki – „Chrystus i jawnogrzesznica”