Blog o historii sztuki użytkowej
Salon antyków


Katowice ul. Mikołowska 45

Tel. 508 355 125

.

Historyzm i eklektyzm

W latach 30′ XIX wieku nastąpiło odrodzenie stylów historycznych, a co za tym idzie dążenie do dekoracyjności oraz wyrażania poprzez sztukę określonych treści. Wynikało to z dziewiętnastowiecznego umiłowania i szacunku do przeszłości przy jednoczesnej całkowitej rezygnacji z poszukiwań stylotwórczych. Naśladownictwo działało dwukierunkowo – albo konsekwentnie dążono do czerpania z jednego stylu, co doprowadziło do powstania takich stylów jak neorenesans, neobarok, neoklasycyzm, neogotyk. Drugim kierunkiem zaś było dowolne łączenie różnych cech wielu epok, czyli eklektyzm.
W tym okresie działali na scenie europejskiej tacy artyści jak: Eugène E. Viollet-le-Duc, Charles Garnier, Leo von Klenze, Karl F. Schinkiel, na ziemiach polskich zaś – Henryk Marconi, Franciszek Maria Lanci, Teodor Talowski, Feliks Księżarski, Tomasz Pryliński, Jan Zawiejski.

 

 

Charles Garnier, autor słynnej neobarokowej Opery Paryskiej oraz kasyna w Monte Carlo

Charles Garnier, autor słynnej neobarokowej Opery Paryskiej oraz kasyna w Monte Carlo

 

 neorenesans

 

Powyższe zdjęcie przedstawia fragment zwieńczenia drzwi w neorenesansowym budynku siedziby Czeskiego Banku. Charakterystyczna dla epoki pierwowzoru mitologiczna sceneria oraz zdobienia w formie liści oraz zwieńczenie stylizowane na starożytne.

neobarok

Na powyższym zdjęciu widzimy budynek neobarokowy, Operę Garnier. Bogate, złocone zdobienia, czy wręcz przepych oraz idealna symetryczność wskazują na naśladowany styl barokowy.

neoklasycyzm jefferson memorial

Jefferson Memorial jest typowym neoklasycystycznym budynkiem – proste kolumny, minimalne zdobienia oraz symetryczność nawiązują do klasycyzmu oraz jego pierwowzoru – sztuki starożytnych Greków i Rzymian.

neogotyk

Typowy neogotycki budynek dworca wrocławskiego – do jego głównych cech świadczących o przynależności do neogotyku świadczy stylizowana strzelistość, mnogość ozdób, ostrołuki, dzielone szyby oraz balustrady.

450px-New_York-palota_01 eklektyzm

Eklektyzm, czyli łączenie elementów stylów historycznych. Na powyższej fotografii New York Palace w Budapeszcie można zauważyć elementy charakterystyczne dla neorenesansu (regularność, motywy roślinne), neoklasycyzmu (harmonia oraz kolumny) oraz neogotyku (strzelistość, mnogość wieżyczek, rozety).

To już drugi raz w historii, gdy styl tak obficie czerpie z jakiegoś innego, wcześniejszego. Wcześniej jednak style inspirowały się starożytnym dziedzictwem, wplatając pewne elementy do swoich kompozycji. Działo się tak zarówno w epoce renesansu jak we Francji napoleońskiej, gdzie powstawały dzieła empirowe. W przypadku historyzmu mamy do czynienia z kompletnym, całkowitym powtórzeniem stylu, z właściwie żadnymi nowinkami.

Style w sztuce – regencja i empire

Po przesyconym zdobieniami, bogatym stylu barokowym przyszedł czas na nieco spokojniejszy i oszczędniejszy w zdobieniach styl regencyjny lub jego bogatszy, francuski odpowiednik – empire. Dwojaka nazwa wywodzi się z odwiecznej rywalizacji angielsko – francuskiej. Regencja to nazwa angielska, od regencji księcia Walii – Jerzego w latach 1811-20, późniejszego króla Anglii Jerzego IV. Regencja była stylem klasycyzującym, wręcz ciężkim. Empire zaś, jest nazwą francuską, styl ten miał na celu sławienie świetności i zwycięstw Napoleona Bonapartego. Okres ten trwał mniej więcej od 1790-1830 w Anglii i 1804-1815 we Francji. W reszcie Europy panował wtedy styl Biedermeier, o którym pisaliśmy już tutaj: http://antyki-katowice.com/category/biedermeier/

Napoleon Bonaparte przedstawiony jako pierwszy konsul

Napoleon Bonaparte przedstawiony jako pierwszy konsul

 

Słynący z zamiłowania do hulaszczego trybu życia, regent a następnie król Anglii Jerzy IV

Słynący z zamiłowania do hulaszczego trybu życia, regent a następnie król Anglii Jerzy IV

Empire naśladował style starożytne, czerpiąc obficie zwłaszcza w sferze architektury – różne typy świątyń greckich (między innymi paryski kościół La Madeleine zaprojektowany przez Vignon’a, czy też gmach giełdy w Paryżu Brongniarta. Twórcami stylu empire byli francuscy architekci Charles Percier oraz Pierre François Louis Fontaine, którzy zaprojektowali meble i wystrój wnętrz w pomieszczeniach cesarskich.

Kościół Madeleine w Paryżu

Kościół Madeleine w Paryżu

 

 

Wnętrza empirowe utrzymywano w jasnych kolorach z regularnym podziałem, dekorowano motywami pompejańskimi. Sufity ozdabiano przy pomocy stiuku, używano złoconych detali. Często drapowano wszelakie tkaniny. Projektowano meble o nowych formach, ale jednocześnie nawiązującego do antyku, posiadających charakterystyczne dla starożytności detale. Często wykorzystywano masywny mahoń do którego dokładano złocone nakładki. Do najwybitniejszych ebenistów tego okresu należą G. Jacob i F. Jacob-Desmalter.

Wnętrze empirowe

Wnętrze empirowe

Stół w stylu empire

Stół w stylu empire

W rzemiośle artystycznym chętnie używano cyzelowania (od francuskiego „ciseau” – „przecinak” metoda zdobienia metalu poprzez wybijanie wzoru puncami). Stosowano ornamenty z motywami egipskimi i rzymskimi: sfinksy, lwy, łabędzie, orły, trofea i panoplia, rózgi liktorskie, harfy, liry. Bardzo często stosowano także ozdoby z motywami pszczół – od godła Napoleona Bonaparte.

Sosjera w stylu empire

Sosjera w stylu empire

Emblemat z pszczołą Bonapartego

Emblemat z pszczołą Bonapartego

W malarstwie najwybitniejszym przedstawicielem był J.L. David, a w rzeźbie A. Canova, czerpiący obficie z antycznego dorobku w tym zakresie. Malarstwo empirowe nawiązywało bezpośrednio do tryumfów Napoleona. Armia francuska posiadała swojego własnego malarza w osobie Antoine-Jean Gros’a. Również cesarzowa miała swojego osobistego malarza – Jean-Baptiste Isabey.

Canova trzy gracje

Canova – „Trzy gracje”

 

Jacques Louis David - Napoleon Bonaparte

Jacques Louis David – Napoleon Bonaparte

Style w sztuce część trzecia: barok

Od XVII do XVIII wieku w Europie rozprzestrzenił się styl barokowy. Ciężki, bardzo reprezentacyjny, wręcz przeładowany elementami ozdobnymi. Bogate złocenia, teatralność, obłe formy to najcharakterystyczniejsze jego cechy. Do najczęstszych motywów należały rogi obfitości, trofea, orły, łabędzie i lwie łapy.

1. róg

Róg obfitości

2 lwie łapy

Lwie łapy w biurku

3 łabędzie

Fotel z motywem łabędzi

Warto również wspomnieć o najwybitniejszych twórcach tego okresu, należeli do nich Andreas Brustolon, Andre-Charles Boulle, o którym szerzej napisaliśmy tutaj: link oraz Daniel Marot. Panujący w tym czasie Ludwik XIV we Francji oraz Karol II w Anglii byli ludźmi o wysokim poczuciu estetyki, toteż stali się oni jednymi z pierwszych mecenasów sztuki na tronach europejskich.

4 ludwik XIV

Ludwik XIV

800px-Brustolon_Sofa

Wersalka Andreasa Brustolona

Tryton, fontanna marot

Tryton – fontanna autorstwa Daniela Marota

W baroku wydzieliły się trzy główne nurty nazwane od imion władców francuskich. Pierwszy to styl Ludwika XIII. Panował on (zarówno władca jak i styl) we Francji w pierwszej połowie XVII w. Charakterystyczny dla tego stylu był monumentalny klasycyzm barokowy oraz ornamentyka o rodowodzie flamandzkim, co było zrozumiałe, bo w tym okresie żyła w Paryżu liczna mniejszość artystów z Flamandii. Ściany dekorowano pejzażami w szerokich, profilowanych ramach, jak przykładowo w Hotel de Lauzun w Paryżu. Jeżeli chodzi o meble, to popularne były formy toczone (hiszpańskie), bardzo często stosowano także profil spiralny. Zaczęto także używać hebanu jako okleiny. Co ciekawe – na dworze Henryka IV (czyli ojca Ludwika XIII) stworzono pierwsze na świecie biurko.

ludwik III - apartament w arsenale w Paryżu

Apartament w Arsenale Ludwik XIII

Kolejny to styl Ludwika XIV, jednego z najpotężniejszych monarchów w historii Francji. W tym czasie nastało pełne uniezależnienie artystyczne Francji od wpływów włoskich. Działali dekoratorzy J. Bérain, czy wspomniani wcześniej J. Marot, zaś meble tworzył był Ch.A. Boulle. Bogate wnętrza wykładano marmurem i lustrami, zdobiono malowidłami i złoconym stiukiem, w ornamentyce dominowały panoplia (ornamenty z wykorzystaniem broni białej – mieczy), elementy antyczne i symbole odnoszące się do postaci króla, np. inicjały L i przedstawienie słońca. Jeżeli zaś chodzi o meble, to przeważały linie proste, chętnie wykorzystywano egzotyczne gatunki drzew. Sprzęty były bogato zdobione oraz miały charakter luksusowy, często rzeźbione, używano złoceń i markieterii. W tym czasie wymyślono także nowy mebel – komodę i projektowano całe zestawy mebli do określonych wnętrz, złożone z wielu części.

ludwik XIV

Inicjały Ludwika XIV

ludwik IV sypialnia

Sypialnia Ludwika XIV

Dalej styl Ludwika XV, w reszcie Europy nazywany rokokiem. Nastawiony przede wszystkim na wygodę. Niekiedy wręcz kobiecy – lekki i elegancki. Meble tego okresu są często fornirowane. Styl rokoko, zarówno w meblarstwie jak i rzeźbie czy malarstwie jest bardzo wyrafinowany, nie stroniący od delikatności. Malarstwo było bardzo finezyjne, dominowały przede wszystkim jasne, pastelowe kolory. Najczęściej przedstawiano sceny mitologiczne, dominowały postacie kobiece.

Jean-Baptiste Greuze, Rozbity dzbanek, 3. ćwierć XVIII wieku, Luwr

Jean-Baptiste Greuze, Rozbity dzbanek, 3. ćwierć XVIII wieku, Luwr

François Boucher, Toaleta Diany, 1742, Luwr

François Boucher, Toaleta Diany, 1742, Luwr

Style w sztuce część druga: renesans i manieryzm

Po epoce średniowiecznej umocowanej na chrześcijaństwie i typowym ówczesnym postrzeganiu człowieka jako istoty marnej, nadeszła nowa epoka – odrodzenie, czyli inaczej renesans. W epoce tej kwestia postrzegania życia ludzkiego przeszła może nie rewolucję, ale na pewno ewolucję. Ówczesny człowiek w dalszym ciągu dostrzegał swoją niższość względem Boga, ale już nie marność. Okres ten wykształcił sobie charakterystyczny styl w sztuce. Rozpoczął się on we Włoszech gdzie, o jego elementach mówi się już w przypadku XIII wieku, zakończył zaś w XVII. Głównym jego ośrodkiem w Italii była Florencja. Styl ten charakteryzował się klasycznym porządkiem, najważniejsi twórcy tego czasu to oczywiście Michał Anioł i Rafael.

Charakterystycznymi motywami wykorzystywanymi w sztuce renesansowej były kandelabry, wazy, rogi obfitości – odwołania do starożytności (w tym postacie mitologiczne), ale także postacie biblijne. W Europie północnej zaś rozpowszechnione były w tym okresie plecionki i hermy. Renesans na nowo odczytywał antyk, który w średniowieczu kojarzono przede wszystkim z przedchrześcijańskimi wierzeniami, a co za tym idzie traktowano go jako grzeszny, związany z szatanem. W renesansie zachwycono się antykiem i często nadawano mu nowy, chrześcijański element, który zastąpił ten pogański.

renesans 2

Rafael Santi – Wygnanie Heliodora

renesans 1

Albrecht Dürer – Adam i Ewa

Powyższe obrazy autorstwa Albrechta Dürera oraz Rafaela Santiego ukazują to, co typowe dla sztuki renesansowej. W odróżnieniu od gotyku, ludzkie postacie są namalowane bardzo realistycznie. Dalej najczęstszym motywem są tematy biblijne, lecz artyści odkryli na nowo piękno sztuki antycznej, wobec czego zaczęto malować również sceny mitologiczne. Powrócono do malowania aktu, widocznego na obrazie Dürera w scenach biblijnych, co dawniej byłoby nie do pomyślenia. W czasach odrodzenia zaś było to skandalizujące. Zaczęto stosować na szeroką skalę zbieżną perspektywę geometryczną, linearną i powietrzną. Rozpoczęto malowanie portretów, zawsze na tle pejzażu (z czego rozwinęło się późniejsze holenderskie malarstwo barokowe). Nastąpił wyraźny zwrot ku naturze, którym kierowali się malarze. Światło jest stłumione, stosowano sfumato czyli delikatne przejścia od ciemnego do jasnego koloru (od łacińskiego wyrazu fuma czyli dym).

Schyłkowa twórczość Michała Anioła, najwybitniejszego artysty renesansu, wskazywała na nieuchronne zmiany. Nastał krótki okres zwany manieryzmem – tendencji antyklasycystycznej. Charakteryzował się on większą swobodą, wdziękiem i fantazją, a także pewną kapryśnością formy. Styl ten był przejściem pomiędzy renesansem, a znacznie bogatszym od niego i późniejszym barokiem.

El-Greco-Adoracja manieryzm

El Greco – Adoracja

Powyższy obraz autorstwa El Greco jest typowy dla stylu manieryzmu. Charakterystyczny brak harmonii, postacie są zniekształcone – wydłużone oraz przedstawione w pozach oznaczających histerię, jest ich dużo, obraz jest wręcz zatłoczony. Dalej barwy są nierealne, kolory nie do końca ze sobą współgrają, wręcz rażą.

Style w sztuce część pierwsza: gotyk

Nasze rozważania na temat stylów w sztuce rozpoczniemy od XII wieku. Można zastanawiać się, dlaczego tak późno. Mianowicie przed XII wiekiem ludzkość również zajmowała się wyrabianiem dzieł sztuki, czy choćby ozdabianiem przedmiotów użytkowych natomiast dopiero od tego okresu można mówić o pewnego rodzaju uniwersalizmie kulturowym i wyrazistym stylu w Europie.

Pierwszy ze stylów o którym wspomnimy to oczywiście gotyk. Powstał on w XII wieku we Francji (choć Anglosascy badacze twierdzą, że w Brytanii). Okres jego trwania jest różny i zależy od kraju, najwcześniej skończył się we Włoszech (połowa XV w), najpóźniej na wschodzie Europy, w tym w Polsce – końcówka XVI wieku.

Gotyk był pierwszym tak wyrazistym i wysoce dekoracyjnym stylem. Uwypuklał charakterystyczny dla siebie okres w historii – czas siły chrześcijaństwa, które już nigdy później nie było tak jednolite i mocne. Jego strzelistość oddawać miała chęć przybliżenia się do Boga. Każdy właściwie wytwór tego okresu miał sławić Stwórcę. Tematyka oscylowała prawie wyłącznie wokół Nowego Testamentu. Do najczęściej używanych motywów należały maswerki, pinakle, ostrołuki, arkadowanie, trójliście i rozety.

.

maswerk

Maswerk

.

pinakiel mediolan

Strzeliste wieżyczki mediolańskiego kościoła, czyli inaczej pinakle

.

ostrołuk frombork

Ostrołuk – wejście do kolegiaty we Fromborku

.

SONY DSC

Arkady

.

trojlisc

Trójliść, schemat

.

rozeta witraż gotyk

Rozeta – witraż w katedrze Notre Dame

.

mistrz Paweł

Typowy przykład sztuki gotyckiej – ołtarz mistrza Pawła (ucznia Wita Stwosza) w kościele w Lewoczy (Słowacja). Na fotografii widzimy charakterystyczne dla stylu „wyciągnięte”, spiczaste zwieńczenia. Tematyka ściśle sakralna, duża ilość delikatnych, lekkich zdobień nadających dziełu charakter wznoszenia się ku górze. Postacie ludzkie nienaturalnie sztywne – co spowodowane jest nikłą wiedzą o anatomii człowieka ówczesnych artystów. Nad ołtarzem sklepienie krzyżowo – żebrowe, w oknach witraże, wykończone ostrołukami oraz rozetami.

Notre-Dame_internal_window

Witraże w jednym z okien katedry Notre Dame, charakterystyczne rozety oraz ostrołuki, nadające całej konstrukcji wrażenie monumentalności i wznoszenia się.

gotycka9

Na powyższej fotografii rzeźby Madonny z dzieciątkiem postacie są sztywne i pozbawione emocji, kończyny wydłużone i nienaturalne. Proporcje ciała zaś bardzo zachwiane (za długie palce, stopy, dłonie).