Blog o historii sztuki użytkowej
Salon antyków


Katowice ul. Mikołowska 45

Tel. 508 355 125

.

Neo- i postimpresjonizm

Postimpresjonizm to termin bardzo szeroki – obejmuje bowiem całą gamę artystów tworzących na przełomie XIX i XX wieku, część z nich wywodziła się bezpośrednio z impresjonizmu, ale część wręcz go odrzucała. Łączy się z działalnością takich grup artysytycznych jak szkoła z Pont Aven, nabiści czy neoimpresjoniści.

Paul Cézanne - Autoportret

Paul Cézanne – Autoportret

Początek postimpresjonizmu określa się na rok 1886 – czyli datę ostatniej wystawy impresjonistów, za koniec zaś uznaje się pierwszą wystawę fowistów w 1905 roku. Postimpresjoniści kontynuowali kolorystyczne poszukiwania, a zarazem odrzucili wiele zasad pierwotnego impresjonizmu. Starali się uwolnić obraz od naśladownictwa natury, kładli nacisk na autonomiczność dzieła malarskiego. Dla wielu artystów postimpresjonizm był punktem wyjściowym w dążeniu do własnego stylu. Wybitni przedstawiciele tego nurtu to Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Paul Cézanne i Henri Toulouse-Lautrec.

Vincent van Gogh - Droga z cyprysem i gwiazdą

Vincent van Gogh – Droga z cyprysem i gwiazdą

Postimpresjoniści bardzo agresywnie starali się wykrystalizować jakiś styl, podstawową przesłanką ich działalności była wolność dzieła malarskiego i mocna ekspresja – ukazanie stanu emocjonalnego. Znacznie mniej ważne było dla nich eksperymentowanie ze światłem, skupiali swoją uwagę przede wszystkim na kolorystyce. Twórczość postimpresjonistów wysuwa na pierwszy plan nie migawki z życia, czy też ulotne chwile, a temperament twórcy dzieła.

Henri de Toulouse-Lautrec - Portret Suzanne Valadon

Henri de Toulouse-Lautrec – Portret Suzanne Valadon

Około 1880 George Seurat uznał, że impresjonizm idzie w złym kierunku. Postanowił zreformować liryczną improwizację, którą posługiwali się impresjoniści i zamienić w coś zupełnie przeciwnego – w komponowanie obrazu przy wykorzystaniu naukowych zdobyczy – przede wszystkim fizyki (optyki), fizjologii i psychologii. Nazwę dla tej „impresjonistycznej rewolucji” wymyślił znany ze swych anarchistycznych poglądów, paryski krytyk sztuki – Félix Fénéon.

Paul Signac - Portret Félixa Fénéona

Paul Signac – Portret Félixa Fénéona

Do zwolenników tegoż nurtu należeli tacy artyści jak Paul Signac, Camille i Lucien Pissarro, Henri Edmond Cross. Pierwsza wystawa postimpresjonistów została zorganizowana w Salonie Niezależnych w 1884 roku.

Lucien Pissarro (syn Camille) - Portret Estery

Lucien Pissarro (syn Camille) – Portret Estery

Neoimpresjoniści używali metod puentylizmu i dywizjonizmu. Pierwsza odnosiła się do techniki wymyślonej przez samego Seurata, jej nazwę zaś ponownie wymyślił Fénéon. Polegała ona na kładzeniu drobnych plamek bądź kresek niezmieszanych barw bardzo blisko siebie tak, aby patrząc z daleka stworzyły one obraz. Była to niejako rozwinięta forma dywizjonizmu – czyli kładzenia plam kolorów, ograniczenia palety barw widma słonecznego, które z daleka tworzą pewien obraz – mieszając się w siatkówce i tworzą obraz pełen wibracji i świetlistości, niemożliwy do osiągnięcia podczas zmieszania kolorów. Tę technikę wymyślił Claude Monet podczas twórczych poszukiwań. Dywizjonizm nie byłby możliwy do zastosowania, gdyby nie odkrycia fizyków na polu optyki – przede wszystkim jeżeli chodzi o rozszczepienie światła.

Dywizjonizm w wykonaniu Paula Signaca

Dywizjonizm w wykonaniu Paula Signaca

fragment dywiz

Nabiści

Nabiści byli grupą malarzy działającą krótko – około 11 lat, lecz dającą inspirację wielu artystom tworzącym w latach późniejszych (między innymi kubistom). Grupa została założona w 1888 roku w Paryżu przez Paula Sérusiera i Maurice’a Denisa. Nazwę dla ugrupowania wymyślił Henri Cazalis – francuski lekarz i poeta, pochodzi ona z języka hebrajskiego (nābhî) i oznacza proroka. Niektórzy złośliwi krytycy mawiali, że większość nabistów była „pochodzenia żydowskiego, nosili brody i byli śmiertelnie poważni”. Istotnie, artyści współtworzący tenże ruch byli często pochodzenia żydowskiego i tak jak starożytni prorocy odmłodzili Izrael tak samo oni odmładzali i ożywiali ówczesną sztukę.

Maurice Denis - Kobiety w parku

Maurice Denis – Kobiety w parku

Henri Cazalis

Henri Cazalis

Nabiści nie uznawali akademickiego podejścia do malowania, odrzucali sztywne formy narzucane przez uczelnie artystyczne. Preferowali oparcie o tradycję, nie o współczesnych im mistrzów malarstwa. Ich program artystyczny przewidywał że w sztuce rzeczywistość ulega niejako podwójnej deformacji: subiektywnej (która odnosiła się do osobistych uczuć malarza) oraz obiektywnej (odnoszącej się do poszukiwań artystycznych). Opublikowany w 1890 roku artykuł „Definicja neotradycjonizmu” autorstwa Murice’a Denisa (Art et Critique) uważa się za manifest artystyczny tegoż ugrupowania. Inspiracji do poszukiwań twórczych szukali w muzyce, literaturze, filozofii, interesowali się różnymi religiami. Nabiści współpracowali z La Revue blanche, czasopismem, które zostało założone przez synów Adama Natansona – francuskiego bankiera, polskiego pochodzenia. La Revue blanche była pierwszą grupą literacką, która zaprosiła do współpracy plastyków – Adam Natanson był bowiem bogatym kolekcjonerem malarstwa.

Serusier - Talizman, najbardziej znane dzieło nabistów

Serusier – Talizman, najbardziej znane dzieło nabistów

Nabiści wystawiali swoje obrazy w Związku Artystów Niezależnych, w galerii Le barc de Boutteville. Ostatnia ich wystawa odbyła się w marcu 1899. Jeżeli chodzi o sam styl malarskiich twórczość charakteryzuje przygaszony koloryt, ale wyraźny kontur, malowali uproszczone dzieła, jednocześnie odrzucając zasady akademickiego malarstwa. Nie uznawali również odtwarzających dokładną rzeczywistość pejzaży.

Pierre Bonnard - Siesta

Pierre Bonnard – Siesta

Jedyną szkołą malarską, którą kończyli i szanowali nabiści była prywatna, założona w 1860 w Paryżu przez Rodolphe’a Juliana – Académie Julian. W przeciwieństwie do École des Beaux-Arts, studiować tam mogły kobiety, a także można było pracować z nagimi modelami. Szkoła, przez cały czas swojego istnienia (w 1968 doszło do jej fuzji z École Supérieure d’Arts Graphiques), była popularna zarówno wśród Francuzów oraz obcokrajowców – głównie Amerykanów.

Kobiety studiujące w Académie Julian

Studentki Académie Julian

Impresjonizm, czyli kierunek rozwijąjący się równolegle do symbolizmu, lecz stojący w opozycji do niego jeżeli chodzi o program i tematykę, był widoczny szczególnie w malarstwie i rzeźbie. Zapoczątkowany był w latach 60′ we Francji, przez artystów związanych z trzema akademiami paryskimi – Atelier Gleyère, Académie Suisse i nade wszystko – Ecole des Beaux Arts. Wśród prekursorów kierunku wymienić można Camille Pissarro, Pierre-Augusto Renoir czy Edgara Degasa.

Claude Monet - Impresja wschód słońca; jeden z najbardziej znanych obrazów w historii sztuki

Claude Monet – Impresja wschód słońca; jeden z najbardziej znanych obrazów w historii sztuki

Termin „impresjonizm” nie był nowy lecz w odniesieniu do sztuki zaczęto go używać dopiero w latach 70′ XIX wieku. Kierunek ten dążył, w przeciwieństwie do symbolizmu, do ukazywania natury bardzo bliskiej rzeczywistości. Malowane sceny były niejako odzwierciedleniem tego co widział w danym momencie artysta. Dzieło impresjonistyczne można porównać, w dużym uproszczeniu, do fotografii – podobnie jak ona miało odzwierciedlać ulotną chwilę, było próbą jej złapania i uwiecznienia. W dobie pierwszego w historii kryzysu i upadku akademii zarówno naukowych jak i artystycznych, impresjoniści jako artyści bardzo dobrze wykształceni, próbowali podnieść ich prestiż. Dlatego też trzymali się sztywno swojego programu oraz hierarchii akademickiej.

Kościół i farma w Eragny - Camille Pissarro

Kościół i farma w Eragny – Camille Pissarro

Istotna dla impresjonistów była opublikowana kilkadziesiąt lat wcześniej książka: „O prawie kontrastu symultanicznego kolorów” Eugene’a Chevreula. Teorie w niej zawarte stały się dla impresjonistów podręcznikiem nakładania barw, używania czystych i niezmieszanych pigmentów aby uzyskać maksymalną jasność.

Skandaliczny jak na owe czasy obraz Edgara Degasa - Absynt

Skandaliczny jak na owe czasy obraz Edgara Degasa – Absynt

Portret Jean Geneviève Caillebotte - Auguste Renoir

Portret Jean Geneviève Caillebotte – Auguste Renoir

 

Głównymi przedstawicielami nurtu we Francji byli Claude Monet, Edgar Degas, Auguste Renoir oraz Gustave Caillebotte. Z Francji impresjonizm przeniósł się do innych krajów europejskich – Niemiec, gdzie działali Lovis Corinth, Max Liebermann, Max Slevogt, Rosji (Konstantin Korowin, Walentin Sierow), Stanów Zjednoczonych, gdzie nowojorskie wernisaże zdobywały coraz większe uznanie, powoli urastając do rangi światowych. W USA działali Mary Cassatt, Childe Hassam. Również w Polsce impresjonizm zyskał swoich zwolenników, do których należeli: Józef Pankiewicz, Władysław Podkowiński.

Łodzie w porcie w Concarneau - Władysław Pankiewicz

Łodzie w porcie w Concarneau – Władysław Pankiewicz

Dzieci w ogrodzie - Władysław Podkowiński

Dzieci w ogrodzie – Władysław Podkowiński

Pod koniec życia Edgar Degas skupił się przede wszystkim na rzeźbie - Czternastoletnia tancerka

Pod koniec życia Edgar Degas skupił się przede wszystkim na rzeźbie – Czternastoletnia tancerka

Symbolizm

Tendencje do ruchu, który później nazwano symbolizmem można było odczuć przez cały XIX wiek. Kulminacyjny był rok 1890, gdy tendecje te wyjątkowo się nasiliły i umownie stwierdza się, że jest to początek symbolizmu. Ruch malarski rozwijał się razem z literackim, pozostając z nim w ścisłym związku – wyrażał on ten sam sprzeciw wobec realizmowi i impresjonizmowi. Zarówno nurt literacki jak i malarski wyrastały bowiem z tych samych założeń filozoficznych, które wyrażano synkretycznie poprzez różne dzieła.

Edward Munch - Krzyk Najbardziej znany z obrazów norweskiego malarza o szkockich korzeniach.

Edward Munch – Krzyk
Najbardziej znany z obrazów norweskiego malarza o szkockich korzeniach.

 

W nurcie symbolizmu najistotniejszy był symbol poprzez który artyści wyrażali to, czego nie można było według nich wyrazić słowem. Tylko to, czego nie dało się wyrazić słowem mogło bowiem zostać tematem dzieła. Symbolizm był początkiem nowej ery, głosił dominację ducha nad ciałem. Artyści tworzyli dzieła o bardzo głębokiej metaforze. Głosili odejście od jakiegokolwiek odzwierciedlania rzeczywistości poprzez malarstwo, miało ono przedstawiać duchowość, a nie cieszyć oko. Metafory, często wręcz niezrozumiałe (nawet dla samego artysty – sztuka nieprzedstawiająca), miały prowadzić do uzyskania pewnego stanu świadomości, który towarzyszył artyście podczas tworzenia dzieła. Przedstawiano często głębokie, subiektywne przemyślenia człowieka sięgające daleko w wyobraźnię, poza granice racjonalnego myślenia i poznania.

Gustav Klimt - Pocałunek

Gustav Klimt – Pocałunek

Twórczość symbolistów była wyrazem sprzeciwu wobec kultowi rozwoju, nauki, materializacji i dehumanizacji społeczeństwa. Na przekór naturalistom, symboliści dążyli do ukazywania tematyki psychologicznej, metafizyki dostrzeganej tylko przez intuicję, emocje, czy podświadomość. Chcieli oni w ten sposób dotrzeć do tego co niedostępne poprzez poznanie racjonalne, poza byt realny, do tego co transcendentne.

Fernand Khnopff - Sztuka

Fernand Khnopff – Sztuka

 

Symbolistami byli jedni z najbardziej znanych artystów w historii sztuki – Paul Gauguin, Gustav Klimt, czy Edvard Munch. Inspiracji szukali w sztuce japońskiej, średniowiecznej, XV-wiecznym malarstwie włoskim. Najsilniej nurt ten oddziaływał we Francji, ale znalazł swoich przedstawicieli w każdym państwie europejskim, w tym także w Polsce (Jacek Malczewski, Józef Mehoffer).

Jacek Malczewski - Meduza

Jacek Malczewski – Meduza

We Francji Paul Gauguin po konflikcie rodzinnym, szukał wyciszenia w wiosce Pont-Aven, gdzie jednocześnie wielu malarzy szukało ciekawych plenerów. Wśród nich znajdowali się także obcokrajowcy, w tym Polak Władysław Ślewiński Gauguin objął niejako patronat nad nimi. Zgromadzenie malarzy zaś nazwano później od nazwy miejscowości – szkołą z Pont-Aven. Artyści ci tworzyli poprzez malowanie czystych plam koloru. Grupa zakończyła działalność w 1891, gdy jej przywódca wyjechał na Tahiti.

Paul Gauguin - Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?

Paul Gauguin – Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?

Prerafaelici

W nowożytnej historii sztuki tendencje i manifesty często zmieniają się, przenikają i zwalczają. W niejakiej opozycji do realistów opisywanych w poprzedniej części stali prerafaelici. Mimo kilku podobieństw, główne założenia są jednak zupełnie od siebie oddalone. Tak się jednak złożyło, że to właśnie prerafaelici natchnęli Corota oraz przedstawicieli szkoły z Barbizon.

1848 rok był rokiem wielu burz i wstrząsów, romantyczna aura udzielała się wielu młodym ludziom, którzy uwierzyli że mogą zmienić świat. Zainspirowani tymi ruchami studenci The Royal Academy of Art założyli w Londynie stowarzyszenie artystyczne. Grupa powstała przy udziale Johna Everetta Millaisa, Williama Hunta, Dantego Gabriela Rossettiego i jego brata Williama Michaela. Następnie do studentów dołączył malarz James Collinson, literat Frederic George Stephens, rzeźbiarz Thomas Woolner, a nieco później Walter Howell Deverell i Charles Allston Collins. Kontakty z grupą utrzymywał również Ford Madox Brown. Ruch prerafaelicki rozwinął się później także na pozostałą część Europy – Belgię, Francję, zawitał nawet w Europie środkowej.

John Millais - Ofelia

John Millais – Ofelia

Założenia tejże grupy sprowadzały się do odnowy moralnej, typowej dla wrażliwych artystów żyjących w XIX wieku – epoce szybkiego rozwoju i dehumanizacji, zwłaszcza w przodującej postępowi Anglii. Podobnie jak realiści, prerafaelici odrzucali akademicką dokładność i ramowość, jednakże tematyka ich obrazów była znacznie inna. Przedstawiali oni bowiem najczęściej postacie nierealne – pochodzące z utworów literackich, arturiańskich legend, zajmowali się także malowaniem postaci biblijnych. Uwielbiali malować typową angielską przyrodę i krajobraz wiejski, ich twórczość była pewnego rodzaju manifestem patriotyzmu. Bardzo lubili malować kobiety (Ofelię, Laurę), wzorując ich twarze na twarzach swoich żon.

Dante Rosetti - Prozerpina

Dante Rosetti – Prozerpina

Nazwa odnosi się do malarstwa Giotto czy Fra Angelico, czyli malarzy tworzących przed Rafaelem. Pragnęli oni przywrócić w malarstwie i propagować w krytyce założenia i praktykę artystyczną (jak np. wierność naturze, szczerość), które uważali za charakterystyczne dla sztuki włoskiej przed Rafaelem. Chcieli, aby sztuka była inspirowana naturą lub odczuciami religijnymi. Obrazy prerafaelitów były utrzymane w charakterze nieco naiwnych, romantycznego mistycyzmu, aury tajemniczości. Zawsze starali się ukryć w swoich dziełach jakieś niewidoczne na pierwszy rzut oka przesłanie. Malowali pieczołowicie szczegóły, stosując nieraz bardzo jaskrawą, gwałtowną – romantyczną paletę barw. Używali modnego na owe czasy brązowego barwnika – bitumenu, który pozwalał na tworzenie przepięknych warstw kolorów lecz jednocześnie był niewybaczalny – raz nałożonej warstwy nie dało się już zamalować, przez co prerafaelici byli artystami bardzo cierpliwymi i dokładnymi.

James Collinson - Siostry

James Collinson – Siostry

Prerafaelici wydawali swoje własne pismo „The Germ” (4 numery w 1850 roku). Po rozwiązaniu grupy w 1853 roku, jej członkowie rozwijali główne założenia nurtu. Dante Rossetti założył również w Oksfordzie drugie bractwo prerafaelitów.

William Hunt - Bianca

William Hunt – Bianca

Edward Burne-Jones - Przeklęta głowa

Edward Burne-Jones – Przeklęta głowa