Blog o historii sztuki użytkowej
Salon antyków


Katowice ul. Mikołowska 45

Tel. 508 355 125

.

Realizm

To, co rozpoczęli malarze z Barbizon, nie zostało następnie porzucone i zapomniane. W drugiej połowie XIX wieku wykrystalizował się styl oparty na tym, co tworzyli malarze z kolonii niedaleko Fontainebleau. Realizm, bo o nim mowa, rozprzestrzenił się jednak daleko poza granice Francji i wychował w każdym europejskim kraju przynajmniej kilku swoich przedstawicieli.

Jedną z najważniejszych postaci światowego realizmu był Gustave Courbet, przewodził on nieformalnej grupie malarzy, która odwróciła się od romantycznych i akademickich idei. Sam także nazwał reprezentowany przez nich prąd w malarstwie „realizmem”.

Courbet - „Pogrzeb w Ornans”

Courbet – „Pogrzeb w Ornans”

 

Dzieła realistyczne charakteryzują się tematyką związaną z życiem prostych ludzi – sceny rodzajowe zarówno mieszczan jak i chłopów, dominuje spokojna kompozycja i stonowana paleta barw. Jeżeli chodzi o tematykę, to świetnie oddają ją buńczuczne słowa samego Courbet’a: „Pokażcie mi anioła, to go namaluję”. Malarze realistyczni byli zmęczeni idealizacją życia, mieli trochę pesymistyczne do niego podejście. Jako wrażliwi artyści chcieli ukazywać trudy ludzi pracujących na roli. Do najwybitniejszych przedstawicieli francuskiego malarstwa realistycznego należą Honor Daumier, Pierre Puvis de Chavannesa, Camille Corot.

Honor Daumier - „Wagon trzeciej klasy”

Honor Daumier – „Wagon trzeciej klasy”

 

W Hiszpanii tworzyli Joaquin Dominguez, Valeriano, Gustavo Adolfo. Jeżeli chodzi o północną część Europy, najwybitniejsi realiści należeli do grupy tak zwanych „Glasgow Boys”, czyli malujących w Szkocji artystów przedstawiających życie wiejskie. Do grupy tej należeli między innymi James Guthrie i William Gregorian.

Joaquin Dominguez - „Escena Andaluza”

Joaquin Dominguez – „Escena Andaluza”

James Guthrie - „To Pastures New”

James Guthrie – „To Pastures New”

Najwybitniejszymi przedstawicielami nurtu realistycznego w Polsce byli Józef Chełmoński oraz Aleksander Gierymski. Chełmoński lubował się w spokojnych kompozycjach wiejskich. Gierymski natomiast znany był z tego, że krytykował współczesny mu świat (nierówności społeczne i wyzysk) stąd też stosował bardziej agresywną technikę. Wśród innych malarzy-realistów działających na ziemiach polskich wymienić warto: Juliusza i Wojciecha Kossaków, Franciszka Kostrzewskiego, Juliana Fałata czy Jacka Malczewskiego.

Najpopularniejszy obraz Józefa Chełmońskiego - „Babie lato”

Najpopularniejszy obraz Józefa Chełmońskiego – „Babie lato”

Aleksander Gierymski - „Szarża rosyjskiej artylerii konnej”

Aleksander Gierymski – „Szarża rosyjskiej artylerii konnej”

Barbizończycy

XIX wiek przyniósł wiele nowości, w tym początek wydarzenia trwającego do dziś – gwałtowny rozwój przemysłowy. Tempo życia wyraźnie przyspieszyło i przenosiło się ze wsi do miast. Wielu artystów odrzucało ten stan rzeczy, buntując się przeciwko nowemu stylowi życia. Grupa malarzy pod przewodnictwiem Theodora Rousseau przeniosła się z miasta do wsi Barbizon twierdząc, że nowoczesne miasto prowadzi do dehumanizacji, której oni jako artyści nie mogą znieść.

Stacja kolejowa Barbizon XIX wiek

Stacja kolejowa Barbizon XIX wiek

Barbizończycy, bo tak nazwano ich później, działali w latach 1830 – 1860. W okolicach Fontainebleau, 60 kilometrów od stolicy światowej sztuki – Paryża, szukali natchnienia wśród przepięknej przyrody, podczas spacerów po tamtejszych lasach.

Hippolyte Camille "Delpy"

Hippolyte Camille „Delpy”

Używając palety ziemistych barw malowali pejzaże, sceny rodzajowe z życia mieszkańców wsi, portretowali zwierzęta, często kierując się w stronę naturalizmu. Ich płótna nigdy nie były duże – do 1 metra. Posługując się wymagającą dużej cierpliwości metodą kładzenia barwnych plam i smug, uzyskiwali efekt migotania światła między gałęziami drzew.

Constant Troyon "Droga na targ"

Constant Troyon „Droga na targ”

Duży wpływ szkoły barbizońskiej można odnaleźć w twórczości polskiego malarza – Józefa Szermentowskiego. Eksperymentował on ze światłem, podobnie jak francuscy malarze, starał się, aby w jego obrazach światło przenikało przez liście drzew. Odróżnia go jednak głęboki patriotyzm, który daje się odczytać w jego twórczości.

Józef Szermentowski "W parku"

Józef Szermentowski „W parku”

Akademizm

Akademizm

W drugiej połowie XIX wieku rozpoczął się proces trwający do dziś – style rozpoczęły wzajemne przenikanie (co można zaobserwować już poprzez eklektyzm). Skończyły się epoki oddziałujące na cały świat, czy też kontynent, zaczyna się stosować podział na kierunki, tendencje i ugrupowania artystyczne.

Jednym z takich właśnie kierunków był akademizm. Rozwijać zaczął się jeszcze w XVIII wieku lecz jego rozkwit nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. Związany był on mocno z powstaniem pierwszych demokracji konstytucyjnych oraz nade wszystko z rewolucją przemysłową – wydarzenia te na trwałe zmieniły odbiorcę sztuki. Nastąpiła epoka, w której niepotrzebni byli malarze nadworni, bo kupcami obrazów stali się przede wszystkim mieszczanie – to żywioł mieszczański zaczął pełnić najważniejszą rolę.

Nazwa kierunku wzięła się od otwieranych masowo wyższych szkół artystycznych (czyli tak zwanych „akademii”), w których uczono masowo nowych artystów. Kształcono ich poprzez wykłady z historii sztuki, tak by tworząc inspirowali się działami historycznymi. Wychodzono z założenia, że sztuki można się nauczyć, trzeba mieć tylko dobre inspiracje.

Preferowano tematykę historyczną, religijną w tym mitologiczną – jako rodzaj uwolnienia się od codzienności przepełnionej rozwojem przemysłowym, opartej na naśladowaniu dzieł uznawanych za idealne. Stąd też potoczne rozumienie stylu jako kurczowego trzymania się poprawności formy i odrzuceniu spontaniczności.

Fiodor Bruni - "Mojżesz i miedziana żmija"

Fiodor Bruni – „Mojżesz i miedziana żmija”

Akademizm rozwijał się przede wszystkim w malarstwie i rzeźbie w sposób nowatorski. Studenci akademii najpierw kopiowali dzieła wielkich mistrzów – np. Rafaela, potem uczyli się rzeźbić, a na końcu dopiero, po poznaniu zasad trójwymiarowości dzięki warsztatowi rzeźbiarskiemu, malowali postacie na płótnie. Artysta w rozumieniu akademickim musiał umieć poprawiać niedoskonałą naturę.

Hans Makart - "Caterina Cornaro"

Hans Makart – „Caterina Cornaro”

Najistotniejsza była wzniosłość malowanego tematu – doniosła scena historyczna czy mitologiczna. Temat był nadrzędny w stosunku do wykonania dzieła. Jeśli był on odpowiednio wybrany, profesorowie akademii pozwalali studentowi namalowanie go na dużym płótnie. Jego wielkość była uzależniona od wzniosłości. Dalej w hierarchii tematów znajdowały się pejzaż, portret, sceny rodzajowe i martwa natura. Gdy temat był już uzgodniony artysta rozpoczynał tworzenie działa zgodnie z wzorcem – używając istniejących w tych czasach albumów z elementami wzorcowymi.

Alexandre Cabanel - "Ofelia"

Alexandre Cabanel – „Ofelia”

Akademizm początkowo narzucił hegemonię, wymuszając swoje pierwszeństwo w sztuce wykorzystując autorytet profesorów i wzniosłość akademii. Dbały one o wysoką rangę sztuki i pozycję samego artysty, proces kształcenia sprawiał, że warsztat absolwenta był bardzo dobry. Jednakże ich konserwatyzm i apodyktyczność zaczęły drażnić wielu artystów, twierdzących że zabijają one indywidualizm i charakter, jednocześnie zamykając drogę do poszukiwań nowych środków wyrazu. W latach 90′ XIX wieku kierunek ten został zarzucony i zapomniany przez niemal 100 lat.

William-Adolphe Bouguereau - "Pieśń aniołów"

William-Adolphe Bouguereau – „Pieśń aniołów”

Do najwybitniejszych przedstawicieli akademizmu należeli William-Adolphe Bouguereau, Hans Makart, Alexandre Cabanel czy Fiodor Bruni, a wśród rodzimych artystów – Henryk Siemiradzki.

Henryk Siemiradzki - "Chrystus i jawnogrzesznica"

Henryk Siemiradzki – „Chrystus i jawnogrzesznica”

Historyzm i eklektyzm

W latach 30′ XIX wieku nastąpiło odrodzenie stylów historycznych, a co za tym idzie dążenie do dekoracyjności oraz wyrażania poprzez sztukę określonych treści. Wynikało to z dziewiętnastowiecznego umiłowania i szacunku do przeszłości przy jednoczesnej całkowitej rezygnacji z poszukiwań stylotwórczych. Naśladownictwo działało dwukierunkowo – albo konsekwentnie dążono do czerpania z jednego stylu, co doprowadziło do powstania takich stylów jak neorenesans, neobarok, neoklasycyzm, neogotyk. Drugim kierunkiem zaś było dowolne łączenie różnych cech wielu epok, czyli eklektyzm.
W tym okresie działali na scenie europejskiej tacy artyści jak: Eugène E. Viollet-le-Duc, Charles Garnier, Leo von Klenze, Karl F. Schinkiel, na ziemiach polskich zaś – Henryk Marconi, Franciszek Maria Lanci, Teodor Talowski, Feliks Księżarski, Tomasz Pryliński, Jan Zawiejski.

 

 

Charles Garnier, autor słynnej neobarokowej Opery Paryskiej oraz kasyna w Monte Carlo

Charles Garnier, autor słynnej neobarokowej Opery Paryskiej oraz kasyna w Monte Carlo

 

 neorenesans

 

Powyższe zdjęcie przedstawia fragment zwieńczenia drzwi w neorenesansowym budynku siedziby Czeskiego Banku. Charakterystyczna dla epoki pierwowzoru mitologiczna sceneria oraz zdobienia w formie liści oraz zwieńczenie stylizowane na starożytne.

neobarok

Na powyższym zdjęciu widzimy budynek neobarokowy, Operę Garnier. Bogate, złocone zdobienia, czy wręcz przepych oraz idealna symetryczność wskazują na naśladowany styl barokowy.

neoklasycyzm jefferson memorial

Jefferson Memorial jest typowym neoklasycystycznym budynkiem – proste kolumny, minimalne zdobienia oraz symetryczność nawiązują do klasycyzmu oraz jego pierwowzoru – sztuki starożytnych Greków i Rzymian.

neogotyk

Typowy neogotycki budynek dworca wrocławskiego – do jego głównych cech świadczących o przynależności do neogotyku świadczy stylizowana strzelistość, mnogość ozdób, ostrołuki, dzielone szyby oraz balustrady.

450px-New_York-palota_01 eklektyzm

Eklektyzm, czyli łączenie elementów stylów historycznych. Na powyższej fotografii New York Palace w Budapeszcie można zauważyć elementy charakterystyczne dla neorenesansu (regularność, motywy roślinne), neoklasycyzmu (harmonia oraz kolumny) oraz neogotyku (strzelistość, mnogość wieżyczek, rozety).

To już drugi raz w historii, gdy styl tak obficie czerpie z jakiegoś innego, wcześniejszego. Wcześniej jednak style inspirowały się starożytnym dziedzictwem, wplatając pewne elementy do swoich kompozycji. Działo się tak zarówno w epoce renesansu jak we Francji napoleońskiej, gdzie powstawały dzieła empirowe. W przypadku historyzmu mamy do czynienia z kompletnym, całkowitym powtórzeniem stylu, z właściwie żadnymi nowinkami.

Style w sztuce – regencja i empire

Po przesyconym zdobieniami, bogatym stylu barokowym przyszedł czas na nieco spokojniejszy i oszczędniejszy w zdobieniach styl regencyjny lub jego bogatszy, francuski odpowiednik – empire. Dwojaka nazwa wywodzi się z odwiecznej rywalizacji angielsko – francuskiej. Regencja to nazwa angielska, od regencji księcia Walii – Jerzego w latach 1811-20, późniejszego króla Anglii Jerzego IV. Regencja była stylem klasycyzującym, wręcz ciężkim. Empire zaś, jest nazwą francuską, styl ten miał na celu sławienie świetności i zwycięstw Napoleona Bonapartego. Okres ten trwał mniej więcej od 1790-1830 w Anglii i 1804-1815 we Francji. W reszcie Europy panował wtedy styl Biedermeier, o którym pisaliśmy już tutaj: http://antyki-katowice.com/category/biedermeier/

Napoleon Bonaparte przedstawiony jako pierwszy konsul

Napoleon Bonaparte przedstawiony jako pierwszy konsul

 

Słynący z zamiłowania do hulaszczego trybu życia, regent a następnie król Anglii Jerzy IV

Słynący z zamiłowania do hulaszczego trybu życia, regent a następnie król Anglii Jerzy IV

Empire naśladował style starożytne, czerpiąc obficie zwłaszcza w sferze architektury – różne typy świątyń greckich (między innymi paryski kościół La Madeleine zaprojektowany przez Vignon’a, czy też gmach giełdy w Paryżu Brongniarta. Twórcami stylu empire byli francuscy architekci Charles Percier oraz Pierre François Louis Fontaine, którzy zaprojektowali meble i wystrój wnętrz w pomieszczeniach cesarskich.

Kościół Madeleine w Paryżu

Kościół Madeleine w Paryżu

 

 

Wnętrza empirowe utrzymywano w jasnych kolorach z regularnym podziałem, dekorowano motywami pompejańskimi. Sufity ozdabiano przy pomocy stiuku, używano złoconych detali. Często drapowano wszelakie tkaniny. Projektowano meble o nowych formach, ale jednocześnie nawiązującego do antyku, posiadających charakterystyczne dla starożytności detale. Często wykorzystywano masywny mahoń do którego dokładano złocone nakładki. Do najwybitniejszych ebenistów tego okresu należą G. Jacob i F. Jacob-Desmalter.

Wnętrze empirowe

Wnętrze empirowe

Stół w stylu empire

Stół w stylu empire

W rzemiośle artystycznym chętnie używano cyzelowania (od francuskiego „ciseau” – „przecinak” metoda zdobienia metalu poprzez wybijanie wzoru puncami). Stosowano ornamenty z motywami egipskimi i rzymskimi: sfinksy, lwy, łabędzie, orły, trofea i panoplia, rózgi liktorskie, harfy, liry. Bardzo często stosowano także ozdoby z motywami pszczół – od godła Napoleona Bonaparte.

Sosjera w stylu empire

Sosjera w stylu empire

Emblemat z pszczołą Bonapartego

Emblemat z pszczołą Bonapartego

W malarstwie najwybitniejszym przedstawicielem był J.L. David, a w rzeźbie A. Canova, czerpiący obficie z antycznego dorobku w tym zakresie. Malarstwo empirowe nawiązywało bezpośrednio do tryumfów Napoleona. Armia francuska posiadała swojego własnego malarza w osobie Antoine-Jean Gros’a. Również cesarzowa miała swojego osobistego malarza – Jean-Baptiste Isabey.

Canova trzy gracje

Canova – „Trzy gracje”

 

Jacques Louis David - Napoleon Bonaparte

Jacques Louis David – Napoleon Bonaparte